Hơn 20 triệu người Việt bị cuốn vào vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm

Bủa vây cộng đồng

Chia sẻ với phóng viên nhân Ngày Thế giới nâng cao nhận thức về bệnh béo phì (4/3) PGS.TS.BS Trần Quang Nam, Trưởng khoa Nội tiết Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM nhận định, bệnh béo phì đang thực sự gây ra thảm họa đối với sức khỏe cộng đồng.

Ông Nam cho biết, vừa qua bệnh viện tiếp nhận một nam bệnh nhân 33 tuổi, cao 1,7 m, nặng 120 kg, BMI xấp xỉ 41,5 (mức béo phì độ III theo chuẩn châu Á) đến khám vì vết loét chân kéo dài 6 tháng không lành. Khi khai thác bệnh sử, các bác sĩ phát hiện anh mắc hàng loạt rối loạn: tăng huyết áp, gan nhiễm mỡ, tăng men gan, rối loạn mỡ máu, trào ngược dạ dày – thực quản, đau ngực nghi bệnh mạch vành, suy giãn tĩnh mạch chi dưới và ngưng thở khi ngủ.

Theo bệnh sử, bệnh nhân làm việc văn phòng 10–12 tiếng mỗi ngày, 5 tiếng mới rời ghế một lần.

“Người bệnh không đi khám vì béo phì cho đến khi biến chứng xảy ra khiến việc điều trị trở nên rất khó khăn và tốn kém” – PGS Nam nói.

Một trường hợp khác được ThS.BS Phạm Thị Minh Châu, Bộ môn Tâm thần – Đại học Y Dược TP.HCM, chia sẻ là nữ bệnh nhân trẻ đến khám vì mất ngủ, lo âu kéo dài. Thực tế thăm khám, các bác sĩ ghi nhận, người bệnh đã rơi vào vòng xoắn tăng cân, tự ti, trầm cảm, rối loạn ăn uống…

“Béo phì không chỉ là vấn đề rối loạn chuyển hóa mà còn là gánh nặng tâm lý và sự kỳ thị xã hội. Tỷ lệ trầm cảm và rối loạn lo âu ở người béo phì cao hơn dân số chung. Sự kỳ thị khiến họ né tránh hệ thống y tế, trì hoãn điều trị. Trong khi đó, nhiều thuốc điều trị tâm thần lại có nguy cơ gây tăng cân” – BS Minh Châu nói.

Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, toàn cầu hiện có khoảng 1 tỷ người thừa cân, béo phì, gây tổn thất kinh tế ước tính 3.000 tỷ USD mỗi năm. Dự báo đến năm 2035, gần một nửa dân số thế giới có thể rơi vào tình trạng này nếu không có biện pháp can thiệp mạnh.

Tại Việt Nam, tốc độ gia tăng đặc biệt đáng lo ngại. Giai đoạn 1993–2015, tỷ lệ thừa cân béo phì ở người trưởng thành tăng gấp 7 lần chỉ trong hơn 20 năm. Với quy mô dân số hiện nay, ước tính Việt Nam đã có hơn 20 triệu người thừa cân, béo phì. Khu vực thành thị ghi nhận tỷ lệ cao hơn nông thôn, liên quan mật thiết đến lối sống tĩnh tại, tiêu thụ thực phẩm giàu năng lượng, nước ngọt, thức ăn nhanh và giảm vận động. Đáng lưu ý, trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm tăng nhanh nhất.

Bệnh mạn tính

Hiện nay, béo phì đã được công nhận là một bệnh mạn tính, có thể tái phát và tiến triển, đáp ứng đầy đủ tiêu chí của một bệnh lý độc lập. Mỡ nội tạng – tích tụ quanh gan, tim, ruột – không chỉ là “mỡ thừa” mà là một mô hoạt động sinh học, tiết ra nhiều chất gây viêm và rối loạn chuyển hóa. Hậu quả là gia tăng nguy cơ đái tháo đường type 2, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, bệnh mạch vành, đột quỵ, suy tim, gan nhiễm mỡ, hội chứng buồng trứng đa nang, thậm chí là nguy cơ mắc một số ung thư.

“Quá trình này tạo thành một vòng xoắn bệnh lý. Cân nặng tăng gây tổn thương tim mạch, hô hấp. Người bệnh ngưng thở khi ngủ, mệt mỏi ban ngày, giảm vận động, từ đó lại tăng cân thêm. Nếu không chặn sớm, vòng xoắn sẽ ngày càng siết chặt khiến người bệnh đối mặt với hàng loạt biến chứng, nguy cơ tử vong hoặc thương tật vĩnh viễn ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng sống của bệnh nhân, tạo thành gánh nặng cho gia đình và xã hội” – PGS Nam phân tích.

Thực tế lâm sàng cho thấy chỉ cần giảm 5–10% cân nặng đã có thể cải thiện rõ rệt huyết áp, đường huyết, mỡ máu và mức độ ngưng thở khi ngủ. Tuy nhiên, phần lớn người bệnh tự giảm cân bằng các phương pháp thiếu kiểm chứng trên mạng xã hội. Có người áp dụng chế độ cực đoan như loại bỏ hoàn toàn tinh bột hoặc uống giấm, dẫn đến rối loạn tiêu hóa, mất cân bằng dinh dưỡng.

Một nghịch lý được chỉ ra: khoảng 1/3 người đã được chẩn đoán béo phì nhưng không tự nhận mình mắc bệnh. Đa số chỉ tìm đến bác sĩ khi biến chứng xuất hiện. Việc củng cố y tế ban đầu, đặc biệt vai trò bác sĩ gia đình và bác sĩ đa khoa, được xem là chìa khóa phát hiện và can thiệp sớm.

Chia sẻ về kinh nghiệm quốc tế trong kiểm soát bệnh lý béo phì ông Erik Wiebols, Tổng giám đốc Novo Nordisk Việt Nam dẫn chứng, tại Hoa Kỳ sau nhiều thập niên tăng liên tục, tỷ lệ béo phì gần đây có dấu hiệu chững lại và giảm nhẹ nhờ nhận thức cộng đồng được nâng cao, hệ thống chăm sóc ban đầu mạnh hơn và bệnh nhân được trao quyền tiếp cận thông tin chính thống. Tuy nhiên, chuyên gia này nhấn mạnh mỗi quốc gia cần xác định rõ yếu tố thúc đẩy béo phì riêng biệt để có chiến lược phù hợp.

Các chuyên gia đồng thuận: thay vì chờ đến khi bị béo phì mới điều trị tích cực, cộng đồng cần chủ động bảo vệ sức khỏe duy trì trọng lượng cơ thể ở mức phù hợp. Các bậc phụ huynh cần giáo dục dinh dưỡng cho trẻ từ bậc mầm non, theo dõi biểu đồ tăng trưởng ở trẻ, tích hợp vận động vào đời sống hằng ngày. Ngành y tế cần tư vấn cá thể hóa tại tuyến cơ sở để ngăn chặn và đẩy lùi căn bệnh béo phì trong cộng đồng.

Quang Hùng Studio