Bệnh lao phổi có lây không? Cơ chế lây nhiễm như thế nào?

Cơ chế truyền bệnh và mức độ lây nhiễm như thế nào là băn khoăn của nhiều người. Lao phổi là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis gây ra, chủ yếu tấn công phổi và có khả năng lây lan trong cộng đồng. Vậy bệnh lao phổi có lây không? Cùng tìm hiểu tại bài viết sau nhé!

Bài viết được tư vấn bởi BS Mã Thanh Phong – Khoa Nội Tổng hợp, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh.

Bệnh lao phổi có lây không?

Lao phổi rất dễ lây, đặc biệt là khi người bệnh đang trong giai đoạn lao hoạt động (active tuberculosis) và có vi khuẩn trong đờm. Bệnh chủ yếu lây qua đường không khí, thông qua các hoạt động hàng ngày như:

• Ho
• Hắt hơi
• Nói chuyện
• Cười
• Khạc nhổ. (1)

Xem thêm: Các giai đoạn của lao phổi, nhận biết sớm và nắm rõ tiến triển bệnh

Khi đó, người bệnh phát tán những giọt bắn chứa vi khuẩn lao, và người khác có thể hít phải khi đứng gần. Tuy nhiên, bệnh không lây qua các con đường như:

• Ăn uống chung
• Bắt tay hoặc ôm
• Dùng chung chén đũa, ly tách
• Chạm vào đồ vật
• Côn trùng đốt.

Những người mắc lao tiềm ẩn (latent tuberculosis), tức là có vi khuẩn trong cơ thể nhưng chưa hoạt động không thể lây bệnh cho người xung quanh.

Cơ chế lây nhiễm của lao phổi

Cơ chế lây nhiễm của lao phổi thường diễn ra như sau: (2)

1. Nguồn lây nhiễm

Nguồn lây nhiễm chính là những người mắc lao phổi hoạt động, có số lượng vi khuẩn cao trong đường hô hấp. Người bệnh chưa được điều trị hoặc điều trị không đúng phác đồ thường phát tán vi khuẩn vào không khí, đặc biệt trong môi trường kín, thiếu sự thông gió, tập trung đông người. Đây chính là điều kiện lý tưởng để làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

2. Sự phát tán tác nhân gây bệnh

Khi người bệnh ho hoặc hắt hơi, họ tạo ra các hạt nhân khí dung (droplet nuclei) chỉ từ 1-5 micromet. Những hạt này có thể lơ lửng trong không khí nhiều giờ liền, dễ dàng lan truyền qua chuyển động không khí, quạt hoặc hệ thống điều hòa. Sau đó, hạt nhân khí dung có thể xâm nhập sâu vào phổi người khỏe mạnh khi hít phải. Cách lây lan này khiến vi khuẩn lao đặc biệt nguy hiểm trong không gian kín.

Mua Hàng với Shopee

3. Cách vi khuẩn tồn tại

Vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis có cấu trúc màng tế bào chứa lớp sáp mycolic chống khô. Cấu trúc này giúp chúng chịu được môi trường khắc nghiệt, sống sót lâu hơn ngoài không khí so với nhiều loại vi khuẩn khác, kháng lại nhiều chất khử khuẩn thông thường và duy trì khả năng gây bệnh trong thời gian dài. Đặc biệt, đây là điều kiện lý tưởng để vi khuẩn có thể tồn tại trong môi trường cho đến khi lây sang người khác.

4. Cách vi khuẩn lây sang người khỏe mạnh

Khi người khỏe mạnh hít phải các hạt chứa vi khuẩn lao, vi khuẩn đi vào phổi, tiếp cận các phế nang. Tại đây, đại thực bào (tế bào miễn dịch) cố gắng tiêu diệt vi khuẩn. Một số vi khuẩn sống sót, ẩn náu và nhân lên ngay trong chính đại thực bào. Cơ thể phản ứng bằng cách hình thành u hạt (granuloma) để cô lập vi khuẩn.

Ở giai đoạn này, người bệnh có lao tiềm ẩn, không có triệu chứng và không lây. Nếu hệ miễn dịch suy yếu (do HIV, tiểu đường, ung thư, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, suy dinh dưỡng…), vi khuẩn có thể thoát khỏi u hạt, tiếp tục sinh sôi, phát triển thành dạng lao hoạt động, gây triệu chứng và có khả năng lây bệnh mạnh.

Đây chính là cơ chế cho thấy tại sao một người có thể mang vi khuẩn nhiều năm mà không biết, và bùng phát bệnh khi sức đề kháng suy giảm.

Yếu tố làm tăng nguy cơ lây nhiễm bệnh lao phổi

Chúng ta đã biết lao phổi có lây không, vậy yếu tố nào làm tăng nguy cơ lây nhiễm bệnh lý này? Không phải ai tiếp xúc với vi khuẩn lao cũng mắc bệnh. Mức độ lây nhiễm phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:

1. Mức độ lây của người bệnh

Khả năng lây bệnh phụ thuộc chủ yếu vào tình trạng bệnh của người mắc lao. Những yếu tố làm tăng nguy cơ phát tán vi khuẩn gồm:

• Lao phổi hoạt động có vi khuẩn trong đờm (AFB dương tính): Có khả năng lây nhiễm cao do số lượng vi khuẩn lớn và dễ phát tán.
• Ho nhiều, ho kéo dài, ho khạc đờm: Các phản hồi mạnh ở đường hô hấp làm phát tán nhiều hạt khí dung chứa vi khuẩn.
• Chưa điều trị hoặc điều trị không đúng phác đồ: Khi không được kiểm soát, vi khuẩn tiếp tục nhân lên và làm tăng nguy cơ lây lan bệnh.
• Đồng mắc bệnh phá hủy mô phổi (như giãn phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính – COPD): Mức độ phóng thích vi khuẩn cao hơn.

Người đã điều trị theo đúng phác đồ thường giảm khả năng lây sau vài tuần, khi lượng vi khuẩn được kiểm soát tốt.

2. Môi trường tiếp xúc

Điều kiện môi trường đóng vai trò quan trọng, góp phần quyết định vi khuẩn có thể lan truyền hay không. Vi khuẩn lao dễ lây lan trong các môi trường như:

• Không gian kín, ít thông gió: Nhà chật, phòng máy lạnh, phòng họp, phương tiện công cộng kín.
• Nơi đông người: Trường học, ký túc xá, nhà tù, khu công nghiệp.
• Thời gian tiếp xúc kéo dài: Sống chung nhà, làm việc chung nhiều giờ mỗi ngày.
• Tiếp xúc gần và thường xuyên: Chăm sóc người bệnh, ngủ chung phòng.

Môi trường thoáng khí, ngoài trời, nhiều ánh sáng, giúp giảm đáng kể nguy cơ lây nhiễm do vi khuẩn lao dễ bị phân tán và bất hoạt dưới tia cực tím.

3. Tình trạng của người tiếp xúc

Không phải ai hít phải vi khuẩn lao cũng mắc bệnh. Nguy cơ bị nhiễm bệnh phụ thuộc vào hệ miễn dịch và tình trạng sức khỏe tổng thể của người tiếp xúc… Nguy cơ này cao hơn ở những trường hợp:

• Có hệ miễn dịch suy yếu do HIV/AIDS, ung thư, sử dụng corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
• Mắc bệnh mạn tính như tiểu đường, suy thận, xơ gan…
• Suy dinh dưỡng, thiếu cân.
• Người cao tuổi, khả năng miễn dịch suy giảm theo tuổi.
• Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi, có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện.
• Người hút thuốc lá hoặc sống trong môi trường có khói thuốc, làm tổn thương niêm mạc và giảm sức đề kháng đường hô hấp.
• Người nghiện rượu, giảm chức năng miễn dịch và tăng nguy cơ tiến triển từ lao tiềm ẩn sang lao hoạt động.

Những yếu tố này khiến cơ thể khó kiểm soát vi khuẩn sau khi hít phải, làm tăng nguy cơ chuyển sang dạng lao hoạt động.

Mall) Loa Kiểm Âm Bluetooth EDIFIER MR3/MR5 I Công Suất 36W | Bluetooth 5.4 |

Lao phổi không hoặc ít lây qua những con đường nào?

Thắc mắc lao phổi có lây không đã được giải đáp, vậy căn bệnh này không lây qua con đường nào? Lao phổi không hoặc ít lây qua những con đường sau đây:

1. Tiếp xúc thông thường

Lao phổi không lây qua các hình thức tiếp xúc thông thường như bắt tay, ôm, tiếp xúc da kề da, hay đứng cạnh người bệnh. Vi khuẩn lao chỉ lây qua đường không khí khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, tạo ra các hạt khí dung chứa Mycobacterium tuberculosis. Vì thế, tiếp xúc thông thường trong sinh hoạt hằng ngày, nếu không có phơi nhiễm đường hô hấp, hoàn toàn không làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

2. Dùng chung vật dụng cá nhân

Lao phổi không lây qua việc dùng chung chén bát, ly uống nước, khăn tắm, đồ dùng sinh hoạt hoặc tiếp xúc với bề mặt mà người bệnh chạm vào. Vi khuẩn lao không tồn tại lâu trên đồ vật, cũng không lây qua đường tiêu hóa hoặc qua da. Điều này có nghĩa là những sinh hoạt chung như ăn uống cùng bàn, dùng chung nhà vệ sinh hay chạm vào tay nắm cửa thường không gây lây nhiễm.

3. Truyền máu

Lao phổi thường không truyền qua đường máu. Mặc dù vi khuẩn lao có thể tồn tại trong cơ thể người bệnh, nhưng không xâm nhập vào hệ tuần hoàn ở mức độ gây nguy cơ lây nhiễm cho người nhận máu. Các hệ thống sàng lọc máu hiện nay cũng đảm bảo loại bỏ nguy cơ ít gặp này. Vì thế, truyền máu không phải là con đường lây lao.

4. Quan hệ tình dục

Lao phổi không được xem là bệnh lây truyền qua đường tình dục. Quan hệ tình dục không trực tiếp làm lây bệnh. Tuy nhiên, nếu quan hệ diễn ra trong khoảng cách gần với người đang mắc lao phổi hoạt động và có ho khạc, nguy cơ lây vẫn tồn tại qua đường hô hấp, không phải qua đường tình dục. Điều cần lưu ý là lao ngoài phổi (ví dụ lao cơ quan sinh dục) có thể liên quan đến cơ quan sinh sản nhưng không lây qua quan hệ tình dục.

Tóm lại, với câu hỏi “lao phổi có lây không?” thì câu trả lời là có. Lao phổi là bệnh truyền nhiễm, có khả năng lây qua đường không khí, chủ yếu khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện tạo ra các giọt khí dung chứa vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis. Mức độ lây nhiễm phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mức độ bệnh của người mắc, môi trường tiếp xúc và sức khỏe của người phơi nhiễm…