Ra đề và chấm Văn đừng chỉ đo bề nổi

Một trong những chỗ bộc lộ rõ nhất giới hạn của giáo dục hiện nay là môn Văn. Không phải vì Văn là môn khó dạy nhất, mà vì đây là môn cho thấy rõ nhất câu hỏi cốt lõi của giáo dục: Nhà trường muốn học sinh nhớ điều đã được dạy, hay muốn các em trở thành con người biết nghĩ, biết cảm và biết nói bằng tiếng nói của mình?

Nếu nhìn từ mô hình “tảng băng trôi” của năng lực, phần nổi là kiến thức, kỹ năng, kỹ thuật làm bài; phần chìm là động cơ, cảm xúc, vốn sống, tư duy độc lập, khả năng liên tưởng và năng lực tự kiến tạo ý nghĩa. Với một số môn thiên về thao tác, phần nổi dễ nhận diện hơn. Nhưng với môn Văn, chính phần chìm mới thường quyết định bài viết có hồn hay không, có chiều sâu hay không, và có cho thấy người học đang lớn lên về trí tuệ lẫn nhân cách hay không.

Vì thế, bàn về đề Văn thực chất là bàn về một triết lý giáo dục. Nếu giáo dục chỉ nhằm “nhét chữ vào đầu trẻ”, thì đề Văn chỉ cần kiểm tra trí nhớ, kỹ năng tái hiện và vài thao tác lập luận có sẵn. Nhưng nếu giáo dục hướng tới phát triển phẩm chất và năng lực như Chương trình GDPT 2018 xác định, thì môn Ngữ văn không thể chỉ dừng ở việc dạy học sinh phân tích đúng một văn bản theo lối mòn, mà phải góp phần hình thành năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học cùng những phẩm chất, năng lực chung của người học.

Nói cách khác, đề Văn không chỉ là chuyện ra đề. Nó phản chiếu cách ta đang hiểu giáo dục.

Một đề Văn đóng, ép học sinh chạy theo một dàn ý duy nhất hay một hệ thống ý mẫu duy nhất, thực chất chỉ đo được phần nổi. Học sinh nào chăm học thuộc, quen kỹ thuật “đoán ý người chấm” sẽ có lợi thế. Trong khi đó, điều môn Văn cần tạo cơ hội bộc lộ lại là phần chìm: cách nhìn đời sống, khả năng đặt câu hỏi, chiều sâu cảm xúc, năng lực phản biện, độ tinh của ngôn ngữ và sự trung thực trong trải nghiệm.

Điều đáng lo không phải là đề mở, mà là đề mở nhưng cách chấm vẫn đóng. Khi ấy, học sinh có thể được khuyến khích tìm cách tiếp cận riêng, nhưng rốt cuộc chỉ những bài gần với đáp án mong đợi mới an toàn. Kết quả là phần năng lực ẩn vừa ló “mầm” ra đã bị ép trở về khuôn cũ.

Bộ phát wifi 4G di động mini ROOSEE M610, chuẩn wifi 6

Thiết nghĩ, thay vì tiếp tục tranh luận quanh chuyện văn mẫu hay chấm mẫu, điều cần hỏi thẳng là: nếu một môn học lấy con người và ngôn ngữ làm trung tâm mà không khuyến khích học sinh có tiếng nói riêng, thì nó còn giữ được bao nhiêu giá trị giáo dục? Ra đề Văn không phải để kiểm tra một kho đáp án có sẵn. Dạy Văn cũng không nên là luyện cho học sinh lặp lại điều người khác đã nghĩ hộ viết sẵn.

Đương nhiên, đề Văn không thể biến thành nơi “muốn viết gì thì viết”. Tự do không đồng nghĩa với tùy tiện. Giáo dục khai phóng không phải buông chuẩn mực, mà là tạo không gian để học sinh đi đến chuẩn mực bằng tư duy của chính mình. Một bài Văn tốt vẫn phải có hiểu đề, có luận điểm, có lý lẽ, có dẫn chứng và có tổ chức ngôn ngữ. Nhưng trong khuôn khổ ấy, học sinh cần được quyền khác nhau ở cách cảm, cách nghĩ, cách liên hệ và cách biểu đạt. Chính chỗ “khác nhau mà vẫn có lý” ấy mới là mầm của năng lực.

Vấn đề tiếp theo là chấm Văn. Đây mới là nơi dễ làm hỏng mọi ý tưởng đẹp về giáo dục năng lực. Nếu người chấm chỉ đếm ý đúng, cộng điểm theo từ khóa, thì bài viết càng giống đáp án càng an toàn. Hệ quả là học sinh sẽ học một bài học rất lệch lạc: trong môn Văn, điều cần nhất không phải chân thực hay suy nghĩ, mà là khéo lặp lại điều người lớn muốn nghe.

Muốn chấm được phần chìm, giáo viên phải đọc sâu hơn đáp án. Phải nhìn trong bài viết của học sinh không chỉ cái đúng sai bề mặt, mà còn là độ sắc của quan sát, chất lượng tư duy, tính mạch lạc của lập luận, sự tinh tế của cảm xúc và độ chín của ngôn ngữ. Có bài chưa thật “đủ ý” nhưng rất có hồn, có giọng và có chiều sâu. Ngược lại, có bài đủ khuôn mục nhưng vô hồn, vay mượn, rập khuôn. Nếu người chấm không phân biệt được hai kiểu bài ấy, môn Văn sẽ tiếp tục dạy học sinh một kỹ năng ít giá trị: diễn đạt mà không cần suy nghĩ thật.

Vai trò của giáo viên vì thế không nằm ở chỗ thuộc barem chấm điểm, mà ở khả năng quan sát, đối thoại và nhận ra tiềm năng ẩn của học sinh. Có em viết chưa thật tròn nhưng ý rất lạ; có em diễn đạt còn vụng nhưng cảm xúc rất thật; có em ít nói nhưng bài viết lại có chiều sâu. Nếu chỉ nhìn điểm số, những năng lực ấy rất dễ bị bỏ qua. Điểm số nhiều khi chỉ là phần nổi của tảng băng năng lực, thấy được nhưng chưa chắc đã là phần quý nhất. Thầy cô đừng vội quy năng lực của trò vào mấy con điểm mà quên mất những phẩm chất âm thầm như óc quan sát, sức bền, sự tử tế, trí tưởng tượng và khả năng tự vươn lên. Những điều đó không phải lúc nào bài kiểm tra cũng đo được.

Tải VPBank

Chính vì thế, đánh giá môn Văn không thể chỉ trông vào một bài thi cuối kỳ. Nó phải đi cùng cả quá trình học: đọc, viết, thảo luận, phản hồi, sửa bài, trình bày, phản biện, nhật ký đọc sách hay các dự án nhỏ. Chỉ trong nhiều tình huống như vậy, giáo viên mới có cơ hội nhận ra học sinh nào đang thật sự lớn lên. Thời gian qua có những ghi nhận một số sở GDDT và một bộ phận giáo viên hào hứng và thực hiện việc ra đề văn “mở” theo định hướng của Bộ GDĐT, song để hầu hết các giáo viên dạy môn Văn thấu hiểu và áp dụng hiệu quả trên các trường trong cả nước còn một khoảng cách không hề nhỏ.

Rốt cuộc, câu chuyện đề Văn và chấm Văn không chỉ là chuyện kỹ thuật khảo thí. Đó là câu chuyện ta muốn đào tạo ra kiểu người nào. Một nền giáo dục coi trọng khai phóng sẽ không xem môn Văn là nơi luyện văn mẫu, mà là nơi tập cho học sinh biết đọc sâu, nghĩ thật, nói đúng và viết bằng nhân cách của mình. Khi ấy, điểm số vẫn cần, nhưng không được trở thành chiếc khuôn bóp nghẹt tiếng nói riêng. Bởi suy cho cùng, giáo dục không phải nhét chữ vào đầu trẻ, mà là khơi mở trí tuệ, đánh thức cảm xúc và thắp sáng ngọn lửa đam mê học hỏi trong mỗi em.