Miễn dịch chủ động là gì? Cơ chế và lợi ích phòng ngừa bệnh tật

Miễn dịch là cơ chế tự nhiên giúp cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh. Trong đó, miễn dịch chủ động đóng vai trò quan trọng không chỉ bảo vệ cơ thể ngay lập tức mà còn tạo ra khả năng phòng vệ lâu dài. Trong bài viết này TS.BS Nguyễn Phúc Tân, khoa Miễn dịch lâm sàng, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM sẽ chia sẻ cơ chế hoạt động và những lợi ích của miễn dịch trong việc phòng ngừa bệnh.

Miễn dịch chủ động là gì?

Miễn dịch chủ động là dạng miễn dịch mà cơ thể tự tạo ra đáp ứng miễn dịch đặc hiệu sau khi gặp kháng nguyên. Kháng nguyên có thể xuất phát từ tác nhân gây nhiễm trùng như vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng hoặc từ vắc xin chứa kháng nguyên đã yếu, bất hoạt hoặc tinh sạch. Khi tiếp xúc kháng nguyên cơ thể sẽ sản xuất kháng thể nhờ tế bào plasma, kích hoạt các tế bào T (bao gồm T gây độc và T hỗ trợ) và tạo ra các tế bào nhớ (B nhớ và T nhớ). Nhờ vậy, cơ thể được bảo vệ lâu dài và có khả năng nhận biết, chống lại kháng nguyên đó khi gặp lại.

Đặc điểm của miễn dịch chủ động

• Cơ thể cần tiếp xúc với kháng nguyên từ tác nhân gây bệnh để tạo miễn dịch.
• Đáp ứng miễn dịch được kích hoạt thông qua tế bào trình diện kháng nguyên (tế bào tua gai, đại thực bào, lympho B).
• Huy động tế bào B và tế bào T tạo kháng thể, hoạt hoá miễn dịch tế bào và hình thành tế bào nhớ.
• Quá trình này không diễn ra ngay lập tức, có giai đoạn trễ trước khi miễn dịch được hình thành.
• Có đáp ứng nguyên phát (lần đầu tiếp xúc) và đáp ứng thứ phát (lần tiếp xúc sau), trong đó đáp ứng thứ phát nhanh và mạnh hơn nhờ trí nhớ miễn dịch.
• Hiệu lực miễn dịch thường kéo dài từ vài năm đến suốt đời, tùy loại kháng nguyên hoặc vắc xin.
• Phản ứng bất lợi như phản ứng dị ứng đối với vắc xin rất hiếm và không phải là đặc điểm bản chất của miễn dịch chủ động.

Các hình thức hình thành miễn dịch chủ động

1. Miễn dịch chủ động tự nhiên

Miễn dịch chủ động tự nhiên hình thành khi cơ thể nhiễm tác nhân gây bệnh thật sự chẳng hạn như virus thủy đậu, sởi… Lúc này, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt các tế bào T, tế bào B và tạo ra các tế bào nhớ, giúp cơ thể đáp ứng nhanh và mạnh khi gặp lại cùng mầm bệnh. Mức độ kéo dài của miễn dịch phụ thuộc vào loại tác nhân gây bệnh. Một số bệnh tạo miễn dịch bền vững (như sởi, thủy đậu). Trong khi đó bệnh cúm hay RSV chỉ tạo miễn dịch ngắn hạn và cơ thể có thể mắc lại. (1)

2. Miễn dịch chủ động nhân tạo

Miễn dịch chủ động nhân tạo được tạo ra thông qua tiêm vắc xin. Vắc xin chứa kháng nguyên có nguồn gốc từ tác nhân gây bệnh (ở nhiều dạng như sống giảm độc lực, bất hoạt, tiểu đơn vị, toxoid, mRNA, vector virus). Các kháng nguyên này không gây bệnh, nhưng đủ để kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể và tế bào nhớ. Nhờ vậy, khi cơ thể tiếp xúc với mầm bệnh thật, hệ miễn dịch phản ứng nhanh chóng và hiệu quả, giúp giảm nguy cơ nhiễm bệnh, giảm mức độ nặng và giảm biến chứng mà không phải trải qua quá trình mắc bệnh.

Cơ chế hoạt động của miễn dịch chủ động

Khi cơ thể tiếp xúc với kháng nguyên từ tác nhân gây bệnh hoặc từ vắc xin, hệ miễn dịch sẽ được kích hoạt, bao gồm cả miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích nghi. Các tế bào T và B chưa từng gặp kháng nguyên trước đó sẽ nhận diện, được kích hoạt, nhân lên và biệt hóa. Tế bào T gây độc (CD8+) giúp tiêu diệt các tế bào nhiễm virus hoặc bất thường; trong khi tế bào T hỗ trợ (CD4+) tăng cường hoạt động của tế bào B, đại thực bào và các tế bào miễn dịch khác. Tế bào B biệt hóa thành tương bào để sản xuất kháng thể, nhận diện các phần đặc trưng trên kháng nguyên và bảo vệ cơ thể bằng nhiều cách như trung hòa virus, dán nhãn cho thực bào, kích hoạt bổ thể hoặc hỗ trợ tiêu diệt tế bào mục tiêu.

Mỗi loại kháng thể chỉ đặc hiệu với một tác nhân, nhưng đôi khi cũng có thể nhận diện các vi sinh vật tương tự, tạo ra miễn dịch chéo. Sau lần tiếp xúc đầu tiên, cơ thể hình thành các tế bào nhớ tồn tại lâu dài, giúp hệ miễn dịch phản ứng nhanh và mạnh khi gặp lại cùng tác nhân, nhờ đó ngăn ngừa hoặc giảm nhẹ bệnh trong lần tiếp xúc sau. (2)

Lợi ích của miễn dịch chủ động thông qua tiêm chủng

1. Phòng bệnh truyền nhiễm

Tiêm chủng giúp hệ miễn dịch nhận diện kháng nguyên của tác nhân gây bệnh và tạo ra phản ứng bảo vệ mà không cần cơ thể phải trải qua bệnh thật. Nhờ vậy, chúng ta có thể phòng ngừa hiệu quả nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có tỷ lệ mắc và tử vong rất cao trong cộng đồng (theo WHO).

2. Giảm thiểu bệnh biến chứng nặng

Vắc xin giúp kích hoạt tế bào T và tế bào B để tạo ra kháng thể và các tế bào nhớ. Nhờ hệ miễn dịch đã được chuẩn bị trước, cơ thể có thể kiểm soát mầm bệnh nhanh hơn, từ đó giảm nguy cơ diễn tiến nặng. Việc tiêm vắc xin đôi khi không giúp ngăn bệnh hoàn toàn, nhưng có thể giúp giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh, như trường hợp vắc xin cúm hay COVID-19.

3. Tạo ra miễn dịch cộng đồng

Tiêm vắc xin không chỉ bảo vệ bạn khỏi bệnh truyền nhiễm mà còn góp phần tạo ra miễn dịch cộng đồng. Khi nhiều người được tiêm, những người không thể tiêm hoặc có hệ miễn dịch yếu cũng được bảo vệ. Điều này giúp ngăn chặn sự bùng phát của dịch bệnh trong cộng đồng. Tuy nhiên khả năng tạo miễn dịch cộng đồng phụ thuộc vào hiệu quả của vắc xin trong việc giảm lây truyền; không phải mọi vắc xin đều có thể tạo miễn dịch cộng đồng.

4. Tạo nền tảng cho miễn dịch lâu dài

Tiêm vắc xin giúp cơ thể tạo ra các tế bào nhớ B và T, tồn tại trong nhiều năm. Nhờ những tế bào này, hệ miễn dịch có thể phản ứng nhanh và mạnh hơn khi gặp lại cùng tác nhân gây bệnh. Một số loại vắc xin như sởi hay viêm gan B có thể tạo miễn dịch bền vững, trong khi những vắc xin khác như cúm, ho gà, bạch hầu hoặc COVID-19 cần được tiêm nhắc định kỳ để duy trì hiệu quả bảo vệ.

Cách duy trì hệ miễn dịch chủ động khỏe mạnh

Mặc dù không thể thay thế tác dụng của vắc xin trong việc tạo miễn dịch đặc hiệu, nhưng duy trì thói quen lối sống lành mạnh vẫn có thể giúp cơ thể tăng cường hệ miễn dịch.

• Bổ sung thực phẩm tăng cường miễn dịch: Chế độ ăn uống cân bằng, giàu trái cây, rau củ, protein lành mạnh và ngũ cốc nguyên hạt giúp cung cấp vitamin và chất dinh dưỡng thiết yếu. Một số thực phẩm như cam quýt, quả mọng, gừng, rau lá xanh và sữa chua có đặc tính tăng cường miễn dịch.
• Tập thể dục đều đặn: Vận động thể chất thường xuyên, khoảng 30-60 phút mỗi ngày, giúp tăng cường tuần hoàn và tăng cường khả năng miễn dịch. Tuy nhiên, cần tránh tập thể dục cường độ cao kéo dài vì có thể gây tác dụng ngược, làm suy yếu hệ miễn dịch.
• Ngủ đủ giấc: Ngủ từ 7-9 tiếng mỗi đêm giúp cơ thể phục hồi và tăng cường sản xuất cytokine, hỗ trợ hệ miễn dịch.
• Kiểm soát căng thẳng: Căng thẳng kéo dài có thể làm suy yếu hệ miễn dịch. Thực hành các phương pháp giảm căng thẳng như hít thở sâu, yoga, thiền,… có thể giúp cải thiện sức khỏe miễn dịch.
• Cập nhật thông tin về tiêm chủng: Đảm bảo tiêm vắc xin đầy đủ và đúng lịch, bao gồm các vắc xin bắt buộc trong Chương trình tiêm chủng mở rộng và các vắc xin khác tùy theo độ tuổi và tình trạng sức khỏe. (3)

Để đặt lịch khám, tư vấn, chăm sóc sức khỏe tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin:

Tóm lại, miễn dịch chủ động là một cơ chế phòng vệ quan trọng giúp cơ thể xây dựng khả năng tự bảo vệ lâu dài nhờ vào các tế bào nhớ và kháng thể. Việc tiêm vắc xin và duy trì lối sống lành mạnh không chỉ bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn góp phần tạo ra miễn dịch cộng đồng, từ đó ngăn ngừa dịch bệnh lây lan.