80% nhân viên đang âm thầm “tẩy chay” AI, 40% khoản đầu tư công nghệ bị lãng phí: Sự thật ngỡ ngàng đằng sau cơn sốt trí tuệ nhân tạo

Từng được ca ngợi là công cụ giúp tăng năng suất vượt bậc, trí tuệ nhân tạo (AI) giờ đây đang đối mặt với một thực tế trái ngược: chính những người lao động văn phòng, đối tượng được kỳ vọng hưởng lợi nhiều nhất, lại đang âm thầm quay lưng.

Một thời gian trước, “shadow AI” (việc nhân viên tự ý sử dụng các công cụ như Chat GPT hay Claude ngoài hệ thống doanh nghiệp) từng được xem là tín hiệu tích cực. Nhân viên dùng tài khoản cá nhân để xử lý công việc nhanh hơn, biến những tác vụ mất hàng giờ thành vài phút.

Nghiên cứu của MIT cho thấy hơn 90% nhân viên tại các công ty đã sử dụng chatbot cá nhân trong công việc hằng ngày, dù thường không được phê duyệt, trong khi chỉ 40% doanh nghiệp có đăng ký chính thức các mô hình AI. Một “nền kinh tế ngầm” hình thành: quản lý coi đó là rủi ro, còn nhân viên xem là cách để hoàn thành công việc hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, bức tranh hiện tại đã thay đổi nhanh chóng. Công cụ từng được đón nhận một cách lén lút nay lại trở thành thứ bị né tránh. Không phải vì AI không hiệu quả, mà vì nó hiệu quả đến mức khiến người lao động lo ngại về hệ quả phía sau.

Ai quá “mạnh” để người lao động sẵn sàng?

Khảo sát toàn cầu với 3.750 lãnh đạo và nhân viên tại 14 quốc gia do SAP (thông qua nền tảng WalkMe) thực hiện đã phơi bày một thực tế đáng chú ý: 54% nhân viên đã bỏ qua công cụ AI của công ty trong 30 ngày qua và quay lại làm thủ công, 33% chưa từng sử dụng AI.

Tổng cộng, khoảng 80% lực lượng lao động đang “né tránh” hoặc từ chối AI trong công việc.

Người lao động dần “quay lưng” với các công cụ AI dù mang lại nhiều lợi ích

Trong khi đó, các doanh nghiệp vẫn mạnh tay chi tiêu. Ngân sách chuyển đổi số trung bình tăng 38% lên 54,2 triệu USD, nhưng 40% khoản đầu tư này không đạt hiệu quả do thất bại trong việc áp dụng thực tế.

Khoảng cách nhận thức giữa hai phía ngày càng lớn khi 61% lãnh đạo tin AI có thể xử lý các quyết định quan trọng, nhưng chỉ 9% nhân viên đồng ý. Có tới 88% lãnh đạo cho rằng công cụ đã đủ, trong khi chỉ 21% nhân viên thấy như vậy. Khoảng cách 52 điểm về niềm tin và 67 điểm về công cụ cho thấy lãnh đạo và nhân viên đang nhìn nhận hai “thực tế khác nhau” trong cùng một tổ chức.

Những hoài nghi này không chỉ đến từ nhân viên. Steve Hanke, nhà kinh tế tại Johns Hopkins, cho rằng AI chưa mang lại đột phá như kỳ vọng, đặc biệt về năng suất. Theo ông, nếu AI thực sự hiệu quả, năng suất lao động phải tăng rõ rệt. Ngay cả trong thực tế doanh nghiệp, CEO WalkMe Dan Adika cũng đưa ra con số đáng chú ý: tỷ lệ nhân viên thực sự sử dụng AI cho công việc có giá trị vẫn dưới 10%.

Để mô tả tình trạng hiện tại, nhiều chuyên gia cùng sử dụng một hình ảnh: AI giống như một chiếc Ferrari, mạnh mẽ nhưng vô dụng nếu không có người biết lái.

Theo Dan Adika, vấn đề không chỉ nằm ở kỹ năng sử dụng: Nhân viên thiếu khả năng “lái xe”, tức kỹ năng prompt, thiếu “nhiên liệu” là dữ liệu và bối cảnh, thiếu “đường” như API hoặc hạ tầng phù hợp.
Khi có công nghệ nhưng thiếu cả ba yếu tố này, hiệu quả gần như bằng không. Quan điểm này cũng được chia sẻ bởi Brad Brown từ KPMG. Ông so sánh AI với một chiếc xe F1: dù công nghệ có tối tân đến đâu, nếu không có tay lái giỏi, nó cũng không thể phát huy giá trị.

Bộ phát wifi 4G di động mini ROOSEE M610, chuẩn wifi 6

Hệ quả của khoảng cách này đang trở nên rõ ràng và có thể đo lường: Nhân viên mất 51 ngày làm việc mỗi năm do “ma sát công nghệ”, tăng 42% so với 2025, ương đương 7,9 giờ mỗi tuần bị lãng phí.

Trong khi đó, theo Goldman Sachs, AI có thể giúp người sử dụng hiệu quả tiết kiệm 40–60 phút mỗi ngày. Điều này tạo ra một nghịch lý đáng chú ý: AI vừa tạo ra năng suất, vừa phá hủy năng suất, tùy thuộc vào khả năng sử dụng của con người.

Một lớp xu hướng mới đang hình thành bên dưới “shadow AI”: không phải lách luật, mà là không sử dụng AI nữa. Theo Adika, nhiều nhân viên phản kháng vì “lòng tự trọng nghề nghiệp”. Họ tin rằng AI chưa đủ tốt để thay thế con người và luôn có thể tìm ra sai sót của nó. Điều này gợi nhớ đến hiện tượng “quiet quitting” – khi nhân viên chỉ làm việc ở mức tối thiểu mà không rời bỏ công việc.

Ngoài ra, những hạn chế như AI “ảo giác”, trả lời sai hoặc thiếu chính xác cũng khiến người dùng mất niềm tin. Trong khi đó, các động thái cắt giảm nhân sự tại Oracle hay Block bị nhiều người nghi ngờ là “AI washing” – lấy AI làm lý do để che giấu các quyết định kinh doanh khác.

Giới chuyên gia cho rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở công nghệ, mà ở cách con người tiếp cận và sử dụng nó. Tại KPMG, lực lượng lao động được phân thành ba nhóm: Builders (người xây dựng), Makers (người tạo giá trị) và Power users (người dùng nâng cao).

Mục tiêu là giúp toàn bộ nhân sự tiến lên các cấp độ cao hơn trong việc sử dụng AI. Đáng chú ý, 1/3 nhân viên doanh nghiệp chưa từng sử dụng AI và đây cũng là nhóm thiếu đào tạo, hỗ trợ và có mức độ lo lắng cao nhất. Theo báo cáo, họ không chống lại AI, mà đơn giản là chưa được tiếp cận đúng cách.

Dù còn nhiều tranh cãi, AI vẫn chứng minh giá trị rõ ràng khi được sử dụng đúng cách. Ngay cả những người hoài nghi như Steve Hanke cũng thừa nhận AI có thể tiết kiệm thời gian đáng kể nếu biết cách khai thác. Thực tế cho thấy AI không phải là “phép màu” tự động. Nó là công cụ mạnh nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm kỹ năng, quy trình và niềm tin.

Trong cuộc đua này, doanh nghiệp chiến thắng sẽ không phải là nơi đầu tư nhiều AI nhất, mà là nơi biết cách kết hợp hiệu quả giữa con người và công nghệ. Ngược lại, những tổ chức không thể thu hẹp khoảng cách này sẽ tiếp tục trả giá, không chỉ bằng tiền bạc, mà còn bằng chính năng suất và lợi thế cạnh tranh của mình.

*Nguồn bài viết: Fortune