Bi kịch của Gen Z thời AI: Cử nhân trường xịn nhưng thất nghiệp, xin việc 100 lần không được, tấm bằng đại học thành ‘giấy lộn’

Tờ Financial Times (FT) cho hay cô Emily Chong tốt nghiệp loại xuất sắc tại University College London (UCL), một ngôi trường thuộc top đầu thế giới, với danh hiệu nằm trong nhóm 5% sinh viên ưu tú nhất toàn khóa.

Thông thường với một hồ sơ như vậy, cô Chong từng tự tin rằng mình sẽ sớm có được một vị trí ổn định trong ngành truyền thông. Thế nhưng, thực tế đã giáng cho cô một đòn đau điếng: Sau hơn 100 bộ hồ sơ được gửi đi từ tháng 8 năm ngoái, kết quả nhận lại chỉ là con số không tròn trĩnh.

“Cả đời chúng ta được dạy rằng chỉ cần học tập chăm chỉ và đạt điểm cao, chúng ta sẽ đến được nơi mình muốn. Nhưng giờ tôi nhận ra mọi chuyện không phải vậy”, Chong chia sẻ đầy cay đắng.

Câu chuyện của cô không phải cá biệt, mà là bức chân dung điển hình cho một thế hệ cử nhân đang phải đối mặt với thị trường lao động khắc nghiệt nhất trong nhiều thập kỷ.

Đóng băng

Theo báo cáo mới nhất từ LinkedIn, tỷ lệ tuyển dụng toàn cầu hiện vẫn thấp hơn 20% so với mức trước đại dịch. Tình trạng nhảy việc cũng chạm mức thấp nhất trong vòng 10 năm qua khi người lao động có xu hướng “thủ thế” để bảo vệ vị trí hiện tại.

Tại Anh, áp lực chi phí và sự bất ổn kinh tế đang khiến các doanh nghiệp chùn bước trong việc tuyển dụng nhân sự mới. Khảo sát từ Viện Tuyển dụng Sinh viên (ISE) cho thấy, số lượng chỉ tiêu tuyển dụng đã giảm 8% trong năm học vừa qua. Đáng chú ý, tỷ lệ cạnh tranh đã vọt lên mức 140 hồ sơ cho mỗi vị trí trống, tăng vọt so với con số 86 của giai đoạn 2022-2023.

Bức tranh tại Mỹ cũng không mấy sáng sủa. Dữ liệu từ Fed New York tính đến tháng 8/2024 chỉ ra rằng tỷ lệ thất nghiệp ở những người mới tốt nghiệp đại học (độ tuổi 22-27) đang ở mức 5,8%, cao hơn đáng kể so với mức trung bình 4,1% của toàn bộ lực lượng lao động. Điều này cho thấy nhóm nhân sự trẻ tuổi và ít kinh nghiệm đang là đối tượng chịu tổn thương đầu tiên và nặng nề nhất.

Tờ FT cho hay sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại cấu trúc của các doanh nghiệp. Các lãnh đạo tập đoàn ngày càng tin rằng AI có thể đảm nhận phần lớn khối lượng công việc vốn dành cho nhân viên cấp thấp (entry-level) hoặc các vị trí văn phòng như marketing, truyền thông và dịch vụ khách hàng.

Thị trưởng London, ông Sadiq Khan, từng cảnh báo rằng các công việc thuộc nhóm “cổ cồn trắng” sẽ nằm ở tuyến đầu của sự thay đổi do AI mang lại. Theo ông, những công việc sơ cấp sẽ là những vị trí biến mất đầu tiên.

Dữ liệu từ LinkedIn cũng củng cố nhận định này khi tỷ lệ nhân sự entry-level tại các công ty lớn nhất nước Mỹ đang có xu hướng đi ngang hoặc sụt giảm nghiêm trọng, đặc biệt là trong các lĩnh vực luật, bất động sản và kế toán.

Không dừng lại ở đó, ngay cả quá trình tuyển dụng cũng bị AI hóa. Cử nhân hiện nay không chỉ chiến đấu với hàng nghìn ứng viên khác mà còn phải học cách “đấu trí” với các thuật toán lọc CV.

Tại Đại học King’s College London, trung tâm hướng nghiệp thậm chí phải cung cấp công cụ AI để giúp sinh viên tối ưu hóa hồ sơ sao cho “hợp nhãn” các bot tuyển dụng.

Hệ quả là hàng nghìn hồ sơ biến mất vào “hư không kỹ thuật số” mà không nhận được lấy một phản hồi, hay còn gọi là tình trạng “ghosting” phổ biến.

Thậm chí lợi dụng tâm lý tuyệt vọng của các cử nhân, một thị trường “ngầm” đã mọc lên như nấm. Trên các nền tảng mạng xã hội như Reddit, nhiều người phàn nàn về các quảng cáo việc làm giả mạo (phantom jobs), hay những tin tuyển dụng được treo vô thời hạn chỉ để thu thập dữ liệu hoặc dụ dỗ ứng viên tham gia các khóa đào tạo trả phí đắt đỏ.

Tải VPBank

Thậm chí, có những dịch vụ huấn luyện kỹ năng để ứng tuyển vào ngành ngân hàng đòi hỏi mức phí lên tới 5.700 bảng Anh (hơn 180 triệu VNĐ) mỗi tháng với lời hứa hẹn về một suất thực tập tại các định chế tài chính toàn cầu.

Một ứng viên giấu tên cho biết: “Họ gây áp lực bắt tôi phải quyết định nhanh, thậm chí gợi ý rằng nếu không có tiền thì hãy vay mượn từ gia đình hoặc ngân hàng. Khi bạn quá tuyệt vọng để bước chân qua cánh cửa sự nghiệp, đôi khi bạn sẽ tìm đến những biện pháp cực đoan”.

Tương lai nào cho thế hệ trẻ?

Trả lời FT, các chuyên gia kinh tế cảnh báo về một sự chuyển dịch cấu trúc doanh nghiệp từ hình kim tự tháp (đáy rộng với nhiều nhân viên cấp thấp) sang hình thoi (phình to ở giữa với các chuyên gia dày dạn kinh nghiệm và thu hẹp ở hai đầu).

Bà Tara Cemlyn-Jones, người sáng lập sáng kiến 25xTalent, nhận định: “Việc không thể tuyển dụng từ thế hệ bản địa số (digital natives) sẽ gây tác động tiêu cực lâu dài đến kỹ năng và sự nhạy bén của toàn bộ tổ chức. Nếu không có lớp trẻ kế cận, các công ty sẽ gặp khó khăn trong việc làm mới chuỗi cung ứng nhân tài”.

Trong bối cảnh đó, giá trị của tấm bằng đại học đang bị đặt dấu hỏi lớn.

Ông Dan Mian, người điều hành dịch vụ Gradvance Academy, cho rằng nhà tuyển dụng hiện nay coi trọng kinh nghiệm thực tế và các kỹ năng cụ thể hơn là danh tiếng của trường đại học. Họ có nhiều sự lựa chọn hơn, vì vậy họ xây dựng những “danh sách mong muốn” hoàn hảo, nơi những ứng viên có nhiều năm kinh nghiệm sẵn sàng chấp nhận các vị trí thấp hơn để duy trì thu nhập.

Dù u ám, nhưng thị trường vẫn tồn tại những “điểm sáng” ở các lĩnh vực đặc thù.

Tại Anh, các ngành như kỹ thuật dân dụng, xây dựng và chăm sóc xã hội vẫn đang thiếu hụt nhân lực trầm trọng với dự báo tăng trưởng 15% vào năm 2030. Nhiều chuyên gia khuyên rằng, nếu AI đang chiếm lĩnh công việc trí óc, cử nhân nên cân nhắc đến các công việc đòi hỏi sự khéo léo của bàn tay (blue-collar) – vốn là những pháo đài cuối cùng khó bị thay thế bởi máy móc.

Một số cử nhân khác lại chọn cách “nâng cấp” bản thân để thích nghi. Morgan Carter, 22 tuổi, thay vì tiếp tục gửi CV trong vô vọng, cô quyết định quay lại trường học để lấy bằng Thạc sĩ về phân tích dữ liệu.

“Rất khó để đoán trước tương lai, nhưng tôi muốn trang bị cho mình những kỹ năng mà nhà tuyển dụng đang thực sự thèm khát”, Carter khẳng định.

Cuộc khủng hoảng hiện tại không chỉ là bài toán của riêng cá nhân nào, mà là một sự thách thức đối với hệ thống giáo dục và cách vận hành của các doanh nghiệp trong kỷ nguyên AI. Bản hợp đồng xã hội cũ đã rạn nứt, và thế hệ cử nhân mới buộc phải trở nên linh hoạt hơn bao giờ hết để không bị đào thải trong vòng xoáy của công nghệ và sự thay đổi.

*Nguồn: FT, Fortune, BI