Xây ‘pháo đài’ 12 tỷ USD cùng động thái phản đòn chưa từng có trong 20 năm: Nền kinh tế lớn nhất thế giới sẵn sàng ‘bẻ gãy’ quyền lực của Trung Quốc

Tâm điểm trong loạt sáng kiến lần này là Dự án Project Vault của Mỹ, một kho dự trữ chiến lược khoáng sản hiếm trị giá 12 tỷ USD. Cùng với đó là liên minh Pax Silica – một mạng lưới các quốc gia cùng chí hướng nhằm xây dựng chuỗi cung ứng bền vững, độc lập và an toàn.

Phát biểu tại Nhà Trắng hồi đầu tháng 2, Tổng thống Donald Trump công bố Dự án Project Vault, sáng kiến lớn nhất từ trước đến nay nhằm xây dựng kho dự trữ chiến lược khoáng sản quan trọng tại Mỹ.

Dự án sẽ tích trữ hơn 50 loại khoáng sản, bao gồm đất hiếm, cobalt, lithium, nickel và đồng, những nguyên liệu không thể thiếu trong công nghiệp hiện đại.

Ông cho hay: “Trong nhiều năm, các doanh nghiệp Mỹ đã đứng trước nguy cơ ngừng hoạt động khi thị trường gặp biến động. Với Project Vault, chúng ta đảm bảo rằng người lao động Mỹ không bao giờ phải chịu cảnh thiếu hụt vật liệu chiến lược.”

Project Vault nhận được khoản vay 10 tỷ USD từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ (EXIM), cùng với 2 tỷ USD đầu tư tư nhân, tạo thành mô hình hợp tác công-tư đầy tham vọng. Hơn một chục tập đoàn lớn đã đăng ký tham gia, bao gồm General Motors, Stellantis, Boeing, Google và GE Vernova.

Điều đáng chú ý là Project Vault không chỉ đơn thuần là một kho hàng vật lý. Theo EXIM, đây là một bước chuyển lớn về chính sách công nghiệp, nhằm đảm bảo khả năng tự chủ chiến lược của nước Mỹ, tránh phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng do nước ngoài kiểm soát, đặc biệt là Trung Quốc.

Hiện nay, Trung Quốc khai thác khoảng 70% đất hiếm toàn cầu và tinh luyện tới 90%, tạo ra thế độc quyền gần như tuyệt đối. Bắc Kinh từng nhiều lần sử dụng lợi thế này như một công cụ gây áp lực địa chính trị. Điển hình là năm 2010, Trung Quốc cắt đột ngột xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản sau một tranh chấp lãnh hải.

Năm 2025, Trung Quốc tiếp tục ra đòn khi hạn chế xuất khẩu germanium và gallium, 2 loại khoáng chất quan trọng trong sản xuất chip, để đáp trả loạt thuế quan từ Washington. Động thái này cho thấy nước Mỹ có thể thắng thế trên bàn đàm phán thương mại, nhưng sẽ luôn thua thiệt nếu không kiểm soát được đầu vào chiến lược.

Project Vault được lấy cảm hứng từ Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược được thành lập sau khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970. Nhưng khác với dầu, khoáng sản hiếm cần thời gian đầu tư và tích trữ dài hạn hơn nhiều. Với ngân sách hiện tại, kho dự trữ này có thể mua được toàn bộ lượng khoáng sản hiếm ngoài Trung Quốc trong một năm.

Không chỉ Mỹ, Liên minh châu Âu cũng đang sốt sắng trong cuộc đua giành quyền tự chủ khoáng sản. Ngày 3/2, Ủy ban châu Âu (EC) đã thông báo kế hoạch thiết lập liên minh đất hiếm xuyên Đại Tây Dương với Mỹ, đồng thời tăng tốc tài trợ các dự án khai thác và tinh luyện tại Thụy Điển, Phần Lan và Greenland.

Dù không phải thành viên EU, Greenland, lãnh thổ thuộc Đan Mạch, lại đóng vai trò then chốt nhờ trữ lượng đất hiếm tiềm năng. Đây cũng là lý do khiến ông Trump gần đây một lần nữa gợi ý “mua lại” hòn đảo chiến lược này.

Ngoài ra, các công ty như Vacuumschmelze (Đức) đang mở rộng sản xuất nam châm vĩnh cửu, với tham vọng xây dựng chuỗi cung ứng độc lập với Trung Quốc trong lĩnh vực sản xuất tuabin gió, xe điện và máy bay chiến đấu.

Về phía Mỹ, Phó Tổng thống JD Vance đã chủ trì hội nghị tại Washington quy tụ đại diện từ 55 quốc gia, từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ đến Úc, Canada và các nước châu Phi như Cộng hòa Dân chủ Congo. Ông Vance tuyên bố Mỹ muốn tạo ra một liên minh thương mại khoáng sản hiếm, trong đó thống nhất mức giá tối thiểu để tránh việc Trung Quốc phá giá làm tê liệt đầu tư toàn cầu.

Ra đời vào tháng 12/2025, Pax Silica là một sáng kiến toàn cầu nhằm xây dựng các chuỗi cung ứng bền vững cho khoáng sản chiến lược, chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và sản xuất tiên tiến. Không giống các hiệp ước quân sự truyền thống trong suốt 2 thập kỷ, Pax Silica là liên minh kinh tế-công nghiệp gồm các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, UAE, Hà Lan và nhiều nước châu Âu.

Mục tiêu của Pax Silica là liên kết đầu tư, tiêu chuẩn hóa quy định, chia sẻ hạ tầng và đảm bảo rằng công nghệ tương lai không bị khống chế bởi bất kỳ nhà cung cấp đơn lẻ nào. Đây là biểu hiện rõ rệt của chính sách đối ngoại gắn với công nghiệp. Giới phân tích còn gọi đây là “ngoại giao chuỗi cung ứng”.

Song song với Project Vault, chính quyền Trump đang từng bước xây dựng một hình thức “quỹ đầu tư chủ quyền” không chính thức, dùng ngân sách liên bang cùng với vốn tư nhân để đồng đầu tư vào các dự án khai thác, tinh luyện và sản xuất khoáng sản hiếm.

Các công ty như MP Materials, Lithium Americas và Trilogy Metals đã nhận được tài trợ hoặc nắm giữ cổ phần gián tiếp từ ngân sách Mỹ. Đây là bước đi đảo ngược triệt để so với chính sách “thị trường tự điều tiết” trong quá khứ, đánh dấu một kỷ nguyên mới của chủ nghĩa công nghiệp chủ động.

Tại Diễn đàn Quốc phòng Honolulu vào tháng trước, các quan chức quân sự và chính sách từ Mỹ và đồng minh nhấn mạnh rằng cường quốc không chỉ nằm ở sức mạnh quân sự, mà còn là năng lực công nghiệp và kiểm soát chuỗi cung ứng.

Một trong những cảnh báo mạnh mẽ nhất đến từ Kimberly Lehn, Giám đốc Diễn đàn Thái Bình Dương: “Sức mạnh công nghiệp là trụ cột cốt lõi của năng lực quốc phòng đáng tin cậy.”

Palmer Luckey, nhà sáng lập Anduril, thì kêu gọi “chuyển đổi hệ thống sản xuất sang mô hình tự động hóa và trí tuệ nhân tạo”. Nhưng ông cũng cảnh báo rằng dù công nghệ có tối tân đến đâu, nếu nguyên liệu đầu vào bị Trung Quốc kiểm soát, thì toàn bộ chuỗi giá trị sẽ bị tê liệt khi khủng hoảng xảy ra.

Vấn đề ở đây không chỉ là sản xuất pin hay chip, mà là câu chuyện về quyền tự chủ quốc gia, khả năng răn đe quân sự và vị thế địa chính trị. Từ xe điện đến tên lửa, từ tấm pin mặt trời đến siêu máy tính, tất cả đều cần đến những nguyên tố hiếm, nhỏ bé nhưng mang sức mạnh khổng lồ.

Nếu Mỹ và các đồng minh thất bại trong việc giành quyền kiểm soát những chuỗi cung ứng này, họ không chỉ thua về mặt kinh tế, mà còn mất quyền định hình thế kỷ 21.

Theo DW, NI