Viêm tụy cấp có được uống sữa không?

Nhiều bệnh nhân thắc mắc viêm tụy cấp có được uống sữa không, đặc biệt trong giai đoạn hồi phục sau điều trị. Với đặc tính giàu dinh dưỡng nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ kích thích tụy, sữa trở thành chủ đề gây tranh cãi trong chế độ ăn của người bệnh. Lựa chọn đúng loại sữa, đúng thời điểm không chỉ giúp tăng cường thể trạng mà còn hạn chế biến chứng tái phát. Bài viết sau sẽ phân tích rõ khuyến cáo y khoa và hướng dẫn sử dụng sữa an toàn, phù hợp cho từng giai đoạn của viêm tụy cấp.

Bị viêm tụy cấp có được uống sữa không?

Người bị viêm tụy cấp không nên uống sữa trong giai đoạn cấp tính vì sữa kích thích tụy tiết enzym tiêu hóa, làm bệnh nặng hơn. Sau khi triệu chứng ổn định và chức năng tụy hồi phục, có thể dùng sữa tách béo, dễ tiêu theo chỉ dẫn bác sĩ.

Khi tuyến tụy đang bị tổn thương do viêm, mọi hoạt động tiết enzyme đều cần được hạn chế tối đa để cơ quan này có thời gian “nghỉ ngơi” và phục hồi. Cụ thể, cơ chế gây hại diễn ra như sau:

• Dưỡng chất từ sữa (carbohydrate, protein, chất béo) khi xuống ruột non sẽ kích thích tế bào ruột tiết ra nội tiết tố cholecystokinin (CCK).
• CCK truyền tín hiệu đến tuyến tụy, kích thích tiết các enzyme tiêu hóa bao gồm lipase (tiêu hóa chất béo), amylase (tiêu hóa carbohydrate) và protease (tiêu hóa protein).
• Trong đó, chất béo là yếu tố kích thích CCK mạnh hơn so với protein và carbohydrate trong sữa. Do đó, uống sữa – đặc biệt là loại có hàm lượng béo cao, sẽ gây áp lực lớn hơn lên tuyến tụy đang tổn thương.

Trên thực tế, hầu hết người bệnh ở giai đoạn viêm tụy cấp đều bị đau bụng, buồn nôn, nôn ói dữ dội. Lúc này, tiêu thụ sữa có thể làm các triệu chứng trên diễn tiến nặng hơn.

Trong giai đoạn viêm cấp (1-3 ngày sau khi nhập viện), bác sĩ thường chỉ định người bệnh tạm ngừng ăn uống hoàn toàn qua đường miệng, đồng thời bổ sung dinh dưỡng thay thế qua các con đường khác như truyền tĩnh mạch hoặc đặt ống sonde thông mũi-ruột. Mục đích là để đưa dưỡng chất trực tiếp vào máu (mà không cần đi qua hệ tiêu hóa). Vì vậy, người bệnh trong giai đoạn viêm cấp không được bổ sung sữa.

Khi nào người bị viêm tụy cấp có thể uống sữa trở lại?

Thông thường, sớm nhất là sau 3-5 ngày kể từ lúc nhập viện (hoặc tùy trường hợp), bác sĩ mới cho phép người bệnh dung nạp lại thực phẩm qua đường miệng (bao gồm việc cân nhắc sau viêm tụy cấp có được uống sữa không). Trên thực tế, việc chọn thời điểm uống sữa cho người bệnh viêm tụy cấp cần dựa trên 3 tiêu chí chính:

• Mức độ phục hồi: Bao gồm dấu hiệu cải thiện triệu chứng (hết đau, hết buồn nôn, hết sốt…) và sự ổn định của các chỉ số sinh hóa (nhịp tim/huyết áp; chỉ số amylase/lipase huyết thanh, CRP…).
• Khả năng dung nạp thực phẩm của mỗi cá nhân (tùy cơ địa).
• Chỉ định y khoa khác từ bác sĩ.

Sau khi qua giai đoạn viêm tụy cấp, có thể uống loại sữa nào an toàn?

Khi người bệnh đã được bác sĩ cho phép uống sữa, việc chọn sai loại sữa (chứa thành phần không phù hợp) hoặc uống sai cách, đều có thể thúc đẩy các đợt viêm cấp tính tái phát. Vì thế, bên cạnh việc tìm hiểu viêm tụy cấp có được uống sữa không, người bệnh cũng cần tìm hiểu đâu là loại sữa nên tránh, đâu là loại nên tiêu thụ. Cụ thể như sau:

1. Sữa nên tránh

Bao gồm:

• Sữa tươi nguyên kem: Chứa khoảng 3,5-4% chất béo, tương đương khoảng 8 gram lipid trong mỗi 240 ml. Hàm lượng béo cao này kích thích tuyến tụy tiết lipase mạnh, gây áp lực lên cơ quan đang hồi phục.
• Sữa đặc: Ngoài hàm lượng chất béo từ sữa nguyên liệu, loại sữa này còn chứa 40-45% đường. Lượng đường lớn làm tăng tải trọng cho tuyến tụy trong việc điều tiết insulin, đồng thời chất béo tiếp tục kích thích tiết enzyme tiêu hóa.
• Sữa có đường các loại: Bao gồm sữa tươi có đường, sữa hương vị (socola, dâu, vani) đóng hộp… Tiêu thụ đường quá mức làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho tuyến tụy.

2. Sữa có thể sử dụng sau giai đoạn cấp

Người bệnh đang thắc mắc viêm tụy cấp có được uống sữa không có thể yên tâm lựa chọn các loại sữa sau trong giai đoạn phục hồi:

• Sữa công thức chuyên biệt: Là các dòng sữa được thiết kế chuyên biệt cho người bị rối loạn tiêu hóa, thường chứa:
  • Protein thủy phân (dạng protein đã được cắt nhỏ thành peptide và axit amin) nên ít cần enzyme tụy để tiêu hóa, giúp giảm gánh nặng cho tụy.
  • Hàm lượng chất béo thấp, ưu tiên chất béo MCT (triglyceride chuỗi trung bình) – loại chất béo có thể được hấp thụ nhanh vào máu, ít phụ thuộc nhiều vào enzyme lipase tụy để phân giải.
  • Enzyme hỗ trợ tiêu hóa như lipase, protease…
  • Men vi sinh (probiotics) giúp tăng cường sức khỏe đường ruột, ổn định hệ tiêu hóa.
• Sữa từ ngũ cốc ít béo: Sữa gạo, sữa yến mạch không đường có hàm lượng chất béo thấp (1-2 gram/240ml), không chứa lactose và protein động vật. Những loại sữa thực vật này phù hợp với người bệnh kém dung nạp lactose, có tiền sử dị ứng đạm sữa bò, ăn chay hoặc muốn đa dạng hóa nguồn dinh dưỡng trong chế độ ăn sau viêm tụy.
• Sữa tách béo (skimmed milk): Chứa dưới 0,5% chất béo, cung cấp đủ protein (khoảng 8 gram/240 ml) và canxi mà hầu như không kích thích tụy tiết lipase. Đây là lựa chọn ưu tiên cho giai đoạn đầu tập uống sữa trở lại.

Lưu ý khi sử dụng sữa trong chế độ ăn phục hồi sau viêm tụy

Để đảm bảo an toàn khi đưa sữa trở lại chế độ ăn, người bệnh cần tuân thủ 5 nguyên tắc sau:

• Tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng sữa: Mỗi người có mức độ tổn thương tuyến tụy và tốc độ hồi phục khác nhau. Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng sẽ đánh giá tình trạng cụ thể để đưa ra hướng dẫn phù hợp về thời điểm và loại sữa thích hợp.
• Tránh kết hợp sữa với thực phẩm gây hại cho tụy: Không dùng sữa cùng bữa ăn chứa nhiều dầu mỡ, thức ăn chiên xào, rượu bia, nước ngọt có gas, thịt đỏ nhiều mỡ, bơ, phô mai béo, hoặc các loại bánh ngọt nhiều kem. Sự kết hợp này làm tăng tổng lượng chất béo và đường trong một bữa, gây quá tải cho tuyến tụy. (1)
• Theo dõi triệu chứng sau khi uống sữa: Quan sát cơ thể trong 2-4 giờ sau khi uống. Nếu xuất hiện đau bụng vùng thượng vị, đầy hơi, chướng bụng hoặc tiêu chảy, cần ngừng sử dụng và thông báo cho bác sĩ để điều chỉnh chế độ dinh dưỡng.
• Chia nhỏ lượng sữa và uống cách bữa ăn chính: Thay vì uống 200-250 ml một lần, nên chia thành 2-3 lần uống trong ngày, mỗi lần 80-100 ml. Uống sữa cách bữa ăn chính 1-2 giờ giúp giảm tải cho hệ tiêu hóa, tránh tình trạng tuyến tụy phải tiết enzyme đồng thời cho cả thức ăn và sữa.
• Ưu tiên sản phẩm sữa dành cho người bệnh tiêu hóa: Các dòng sữa được thiết kế cho người rối loạn tiêu hóa hoặc người lớn tuổi thường có công thức dễ hấp thu, ít lactose, bổ sung thêm probiotic hỗ trợ đường ruột. Những sản phẩm này giúp giảm thiểu nguy cơ đầy bụng, khó tiêu trong giai đoạn phục hồi.

Người bệnh muốn được tư vấn điều chỉnh chế độ ăn uống khoa học, hỗ trợ phục hồi sau viêm tụy cấp có thể cân nhắc đến Khoa Dinh dưỡng – Tiết chế, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Chuyên khoa có sự phối hợp chặt chẽ với Trung tâm Nội soi và Phẫu thuật Nội soi Tiêu hóa, giúp người bệnh được đánh giá toàn diện tình trạng tụy và điều chỉnh khẩu phần ăn phù hợp với từng giai đoạn hồi phục.

Tuy nhiên, nếu có nhu cầu xây dựng thực đơn uống hoàn chỉnh để tự áp dụng tại nhà, người bệnh có thể cân nhắc đến Trung tâm Dinh dưỡng Nutrihome. Tại đây, đội ngũ bác sĩ dinh dưỡng sẽ đánh giá tổng quan sức khỏe của mỗi người bệnh thông qua các xét nghiệm sinh hóa hiện đại, từ đó hướng dẫn xây dựng thực đơn linh hoạt dựa trên kết quả xét nghiệm và triệu chứng lâm sàng.

Việc xác định viêm tụy cấp có được uống sữa không phụ thuộc vào từng giai đoạn tiến triển của bệnh và tình trạng chức năng tụy. Trong giai đoạn cấp tính, sữa cần được loại bỏ hoàn toàn khỏi khẩu phần ăn để tránh kích thích tụy hoạt động. Khi tình trạng ổn định, người bệnh có thể dùng lại sữa ít béo, dễ tiêu với lượng phù hợp. Chế độ dinh dưỡng hợp lý đóng vai trò quan trọng trong phục hồi tổn thương tụy và phòng ngừa đợt cấp tái phát. Mọi thay đổi trong khẩu phần cần được cân nhắc dựa trên tư vấn y khoa.