Virus Nipah – mối liên hệ giữa môi trường, động vật hoang dã và sức khỏe con người

Hình minh họa: Surachet

Với tỷ lệ tử vong cao, chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu, Nipah được Tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm mầm bệnh có nguy cơ gây đại dịch trong tương lai. Đằng sau mối đe dọa này là một bức tranh rộng hơn, phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa môi trường, động vật hoang dã và sức khỏe con người.

Virus Nipah lần đầu được ghi nhận năm 1998 tại Malaysia, với ổ chứa tự nhiên là dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae. Từ dơi, virus có thể lây sang các vật chủ trung gian như lợn, sau đó truyền sang người qua tiếp xúc gần hoặc qua thực phẩm bị nhiễm mầm bệnh. Ở một số quốc gia như Bangladesh và Ấn Độ, virus còn lây trực tiếp từ dơi sang người thông qua việc sử dụng nhựa cây tươi bị nhiễm nước bọt hoặc phân dơi. Đáng lo ngại hơn, Nipah có khả năng lây từ người sang người, đặc biệt trong môi trường chăm sóc y tế hoặc trong gia đình.

Sự xuất hiện và tái bùng phát của virus Nipah không phải là hiện tượng ngẫu nhiên. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng phá rừng, mở rộng nông nghiệp, đô thị hóa và biến đổi khí hậu đã làm thu hẹp môi trường sống tự nhiên của động vật hoang dã. Khi sinh cảnh bị xáo trộn, dơi buộc phải di chuyển gần hơn tới khu dân cư, trang trại, nguồn thực phẩm của con người. Khoảng cách giữa động vật hoang dã và con người ngày càng bị rút ngắn, tạo điều kiện thuận lợi cho các mầm bệnh vượt qua “hàng rào loài” và lây nhiễm sang người.

Không chỉ là câu chuyện của riêng virus Nipah, đây còn là mô hình chung của nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm từng bùng phát trong những thập kỷ gần đây. SARS, MERS, Ebola hay COVID-19 đều cho thấy một điểm chung: mầm bệnh có nguồn gốc từ động vật và bùng phát mạnh khi con người can thiệp sâu vào hệ sinh thái tự nhiên. Nipah vì thế được xem như một lời cảnh báo rõ ràng về cái giá phải trả nếu mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên mất cân bằng.

Từ góc độ y tế công cộng, virus Nipah đặt ra thách thức lớn cho hệ thống giám sát và phòng chống dịch. Thời gian ủ bệnh có thể kéo dài, triệu chứng ban đầu dễ nhầm lẫn với cúm thông thường, nhưng diễn tiến bệnh lại nhanh và nặng, đặc biệt với các biến chứng viêm não cấp. Khi dịch bùng phát, việc kiểm soát không chỉ phụ thuộc vào ngành y tế mà còn liên quan đến quản lý môi trường, an toàn thực phẩm, chăn nuôi và bảo tồn động vật hoang dã.

Trước nguy cơ ngày càng gia tăng của các bệnh lây truyền từ động vật sang người, giới chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của cách tiếp cận “Một sức khỏe” (One Health). Đây là chiến lược coi sức khỏe con người, sức khỏe động vật và môi trường là một thể thống nhất, cần được bảo vệ đồng thời. Giám sát dịch bệnh ở động vật hoang dã, hạn chế xâm lấn sinh cảnh tự nhiên, kiểm soát an toàn thực phẩm và nâng cao nhận thức cộng đồng là những yếu tố then chốt để ngăn chặn các mầm bệnh như virus Nipah ngay từ gốc.

Virus Nipah không chỉ là một mối đe dọa y tế đơn thuần, mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh về cách con người đang đối xử với môi trường sống chung của mình. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu, việc phòng ngừa các dịch bệnh mới nổi không thể chỉ bắt đầu khi ca bệnh đầu tiên xuất hiện, mà cần được đặt ra từ chính những quyết định liên quan đến phát triển bền vững và bảo vệ thiên nhiên hôm nay.