Đẩy nhanh “lọc nước” sông Bắc Hưng Hải

Sông Bắc Hưng Hải ô nhiễm từ nước thải

Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải (sông Bắc Hưng Hải), được xây dựng từ năm 1958, đã từng là một công trình vĩ đại phục vụ tưới tiêu, thoát úng cho bốn tỉnh, thành: Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Dương (nay là Hải Phòng). Trong những năm gần đây, tình trạng ô nhiễm đã trở thành vấn đề nhức nhối.

Theo báo cáo quan trắc gần đây nhất của Viện Nước, Tưới tiêu và Môi trường, tại 9-12 vị trí quan trắc trong hệ thống, chất lượng nước đều ở mức rất xấu. Nước thải sinh hoạt, nước thải làng nghề và các cụm công nghiệp đang xả thẳng ra sông mà không qua xử lý, khiến tình trạng nhiễm trở nên nghiêm trọng.

Ngoài ra, việc phân định trách nhiệm giữa các tỉnh, thành trong khu vực lưu vực vẫn chưa rõ ràng. Hiện trong “lưu vực” hệ thống Bắc Hưng Hải đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển các khu công nghiệp, đô thị, làng nghề, chăn nuôi, trồng trọt, phát triển nhanh nền kinh tế thị trường. Cùng với sự phát triển ấy là tình trạng lấn chiếm, vi phạm công trình, xả rác thải, nước thải gây ô nhiễm nước kênh Bắc Hưng Hải. Tình trạng nêu trên xảy ra ngày càng nghiêm trọng, không thể kiểm soát, đã tác động lớn đến hiệu quả khai thác của công trình và sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi thủy sản của nhân dân.

Theo Công ty Khai thác công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải (Công ty Bắc Hưng Hải), hiện nay có 3.589 nguồn thải xả vào hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải với tổng lưu lượng ước tính hơn 502 nghìn m3/ngày đêm. Trong đó, nước thải sinh hoạt chiếm 58,81%; nước thải công nghiệp chiếm 24,60%; nước thải thủy sản chiếm 7,35%; nước thải chăn nuôi chiếm 5,53%, còn lại là nước thải từ các cơ sở sản xuất kinh doanh, y tế, làng nghề.

Qua thực hiện quan trắc, có tới 75% số vị trí bị ô nhiễm nghiêm trọng; trong đó, cống Xuân Thụy (sông Cầu Bây), cống Ngọc Đà (kênh Kiên Thành) và cống Bình Lâu (kênh T2) qua tất cả các đợt quan trắc, nước ở mức ô nhiễm đặc biệt nghiêm trọng. Diễn biến ô nhiễm nghiêm trọng cũng tăng mạnh hằng năm. Tỷ lệ mẫu có từ năm thông số trở lên vượt quy chuẩn tăng từ 17,5% năm 2005 lên 69,44% vào năm 2021; tỷ lệ số mẫu bị ô nhiễm nghiêm trọng tăng từ 10,52% năm 2005 lên 75% vào năm 2021.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, những năm gần đây, trước sức ép của quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa, tác động của biến đổi khí hậu… hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải đã và đang đối mặt rất nhiều thách thức như: thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô, gia tăng áp lực tiêu thoát nước trong mùa mưa lũ và đặc biệt là “điểm nóng” về ô nhiễm môi trường nước nhưng chưa được giải quyết…Điều này ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện nhiệm vụ và phát huy vai trò, lợi thế của một hệ thống thủy lợi lớn ở trung tâm Đồng bằng sông Hồng.

Hiện đại hóa hạ tầng, thích ứng biến đổi khí hậu

Trước thực trạng ô nhiễm nặng nề dòng sông, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội nghị nghe báo cáo phương án xử lý ô nhiễm môi trường hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, đồng thời bàn giải pháp phát triển tổng thể theo hướng hiện đại, đa mục tiêu và bền vững.

Trên cơ sở đánh giá toàn diện, Bộ Nông nghiệp và Môi trường định hướng phát triển hệ thống Bắc Hưng Hải thành mô hình thủy lợi hiện đại, lấy khai thác nguồn nước và hạ tầng đa mục tiêu làm cốt lõi, bảo vệ môi trường sinh thái làm nền tảng.

Quang Hùng Studio

Quan điểm xuyên suốt là đầu tư đồng bộ cả giải pháp công trình và phi công trình; phân rõ trách nhiệm Trung ương – địa phương; đa dạng hóa nguồn lực, kết hợp ngân sách với hợp tác công – tư và xã hội hóa.

Mục tiêu tổng quát là bảo đảm an ninh nguồn nước, kiểm soát chất lượng nước, hình thành không gian xanh sinh thái và tạo động lực phát triển vùng Đồng bằng sông Hồng. Các mục tiêu cụ thể gồm hiện đại hóa hạ tầng, thích ứng biến đổi khí hậu; cải thiện chất lượng nước; khai thác giá trị không gian, văn hóa; hoàn thiện tổ chức quản lý và vận hành thông minh.

Ba nhóm giải pháp trọng tâm được xác định: nâng cấp 13 công trình đầu mối, lắp đặt quan trắc tự động; xây dựng hệ thống xử lý nước thải tại 18 điểm đầu kênh; phát triển đô thị sinh thái dọc kênh, tạo quỹ đất khoảng 2.150ha cho dịch vụ và đô thị.

Bộ trưởng Trần Đức Thắng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết đây là việc rất quan trọng, cần triển khai sớm, đồng bộ để mang lại hiệu quả tích lũy trong khoảng hai năm.

Sau khi hoàn thiện hồ sơ, Bộ sẽ báo cáo Chính phủ cho phép đưa vào danh mục dự án cấp bách, tổ chức triển khai theo đúng quy trình, kế hoạch, đồng thời đưa vào dự án tổng thể 38.500 tỉ đồng.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết thêm, 3 nhóm nhiệm vụ, giải pháp chính, gồm: Hoàn thiện hạ tầng và hiện đại hóa quản lý, vận hành hệ thống thủy lợi đảm bảo năng lực phục vụ đa mục tiêu, gồm: cải tạo, nâng cấp, xây dựng mới, hiện đại hóa 13 công trình thủy lợi đầu mối lớn (như Xuân Quan, Cầu Cất, An Thổ, Nam Kẻ Sặt…) và công trình điều tiết trên kênh trục chính (như cống Kênh Cầu, Lực Điền, Bằng Ngang…); 18 đầu kênh nhánh cấp 1 để chủ động tưới, cấp nước, tiêu nước, tạo dòng chảy liên tục trong hệ thống, kiểm soát số lượng và chất lượng nước; lắp đặt hệ thống quan trắc tự động.

Nhóm tiếp theo là kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước, với trọng tâm xây dựng hệ thống xử lý nước thải tại 18 điểm đầu kênh, thu gom nguồn thải phân tán và phân cấp rõ trách nhiệm quản lý.

Cuối cùng là hạ tầng và giá trị văn hóa, lịch sử trong vùng kết hợp chỉnh trang hạ tầng các công trình trọng điểm và hệ thống kênh trục chính Bắc Hưng Hải, kết nối du lịch, tạo quỹ đất khoảng 2.150 ha để phát triển đô thị và dịch vụ.

Quang Hùng Studio

Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự kiến bố trí khoảng 6.000 tỷ đồng; còn lại do các địa phương Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Phòng bố trí.