Ăn uống vỉa hè: Đừng để ngon, tiện lợi đổi lấy bệnh tật!

Tháng hành động vì an toàn thực phẩm 2026 (từ ngày 15-4 đến 15-5) là đòn bẩy để TP HCM chấn chỉnh rủi ro từ dịch vụ ăn uống lề đường. Trước cảnh khói bụi, nước bẩn bủa vây mâm cơm vỉa hè, cơ quan quản lý cần đổi mới tư duy: ngừng cấm đoán cứng nhắc, chuyển sang dẫn dắt bằng lợi ích và gắn chặt trách nhiệm sát sườn cho từng phường, xã, đặc khu.

Rùng mình công nghệ “tái vòng” bát đĩa

Thực tế tại TP HCM, thức ăn đường phố rất phổ biến và được người tiêu dùng mọi tầng lớp ưa chuộng nhờ yếu tố ngon, rẻ và tiện lợi. Đây cũng là trải nghiệm ẩm thực không thể thiếu của khách du lịch. Tuy nhiên, loại hình này đang tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn vệ sinh thực phẩm rất lớn do nhiều điểm bán có không gian chật hẹp, nằm sát mặt đường đầy khói bụi và đặc biệt thiếu nguồn nước sạch. Do cạnh tranh giá rẻ, nhiều nơi sẵn sàng lơ là đối với chất lượng nguyên liệu đầu vào.

Vào các khung giờ cao điểm, hàng loạt quầy xôi, bánh mì, hủ tiếu, đồ ăn vặt bủa vây nhiều tuyến đường. Dù một bộ phận chủ quán có ý thức che chắn cẩn thận, vẫn còn vô số điểm bán bày thực phẩm lộ thiên. Nhiều người bán hoàn toàn không sử dụng găng tay khi bốc thức ăn hoặc dùng nhưng chỉ mang tính đối phó. Đáng lo ngại, một số quán lề đường đặt ngay sát cống rãnh bốc mùi hoặc điểm tập kết rác, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập.

Trưa 13-4, phóng viên ghi nhận quanh khu vực cổng Trường Đại học Kiến trúc và Đại học Kinh tế TP HCM, hàng quán mọc lên san sát. Nhiều quầy bày biện thức ăn sát mép lòng đường xe cộ qua lại liên tục, không nắp đậy, khiến thực phẩm dễ dàng hứng trọn bụi bẩn và khói xe.

Tình trạng mất vệ sinh bộc lộ rõ nhất ở khâu rửa dụng cụ và chế biến. Tại nhiều nơi, người bán rửa chén đĩa qua loa trong một chậu nước đục ngầu dùng đi dùng lại nhiều lần. Hình ảnh người bán vừa cầm tiền lẻ thối lại, tay chưa sát khuẩn đã trực tiếp bốc thức ăn chín như thịt luộc, bún… rất dễ bắt gặp. Nguyên liệu sống và đồ chín thường xuyên đặt sát nhau, không có khu vực sơ chế riêng biệt, vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc chống lây nhiễm chéo.

Tại một xe đẩy bán miến trộn trên đường Pasteur, tô và muỗng khách dùng xong bị vứt vạ vật cạnh miệng cống đen ngòm. Chủ quán chỉ dùng chung một chậu nước nhỏ rửa cho hàng chục khách, lau sơ bằng chiếc khăn cáu bẩn rồi tiếp tục mang ra phục vụ.

Mặc dù chứng kiến cảnh nhếch nhác đó, nhiều sinh viên và lao động thu nhập thấp vẫn chọn mua vì giá rẻ và tiết kiệm thời gian.

Dẫn dắt thay vì đuổi bắt

Trước thực trạng nhức nhối trên, UBND TP HCM vừa có công văn khẩn chỉ đạo bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm đối với thức ăn đường phố. Các phường, xã, đặc khu phải liên tục cập nhật danh sách cơ sở, thống kê vi phạm, báo cáo ngộ độc kịp thời. Sở An toàn thực phẩm được giao làm đầu mối hướng dẫn chuyên môn cho các phường, xã, đặc khu, tổ chức giám sát và xử lý nhanh các vấn đề.

Bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP HCM, nhấn mạnh thức ăn đường phố vừa là văn hóa vừa là sinh kế của nhiều người. Thành phố hiện có khoảng 14.300 cơ sở nhỏ lẻ, di động, không thuộc diện bắt buộc cấp giấy đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Sở đã tham mưu phân cấp quản lý mạnh mẽ xuống 168 đơn vị gồm phường, xã, đặc khu. Bà Lan khẳng định nếu chính quyền cơ sở không vào cuộc quyết liệt thì tuyến trên rất khó quản lý toàn diện.

Người kinh doanh vỉa hè vẫn bắt buộc tuân thủ nguyên tắc: không dùng tay trần bốc thức ăn; phải mang găng tay, khẩu trang; thực phẩm bảo quản trong tủ kính và bán trong ngày. Đánh giá cao vai trò giám sát của cộng đồng qua mạng xã hội, bà Lan khuyên: “Thấy dơ quá thì đừng ăn!”.

Theo chuyên gia Đỗ Duy Thanh, Giám đốc Công ty FnB Director, tính phân tán của hàng quán khiến quản lý truyền thống gặp khó, các đợt dọn dẹp thường chỉ mang tính chiến dịch. Ông gợi ý mô hình “Hue-S” tại Huế, cho phép người dân gửi phản ánh 24/7 để tạo sức ép buộc người bán tự giác.

Trên thế giới, nhiều nước cũng có nhiều cách làm sáng tạo: Singapore dán phân hạng vệ sinh A-B-C-D công khai; Thái Lan hỗ trợ xe đẩy đạt chuẩn; Hàn Quốc, Nhật Bản quản lý bằng truy xuất nguồn gốc nguyên liệu.

Ông Thanh nhấn mạnh an toàn vệ sinh là khoản đầu tư sinh lời. “Đừng coi người bán hàng rong là đối tượng bị quản lý, hãy xem họ là đối tác. Quản lý là dẫn dắt bằng lợi ích chứ không phải bằng cấm đoán tiêu cực”.

Khi sự sạch sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh tăng doanh thu, vỉa hè Việt Nam mới thực sự chuyển mình thành di sản ẩm thực danh tiếng và chuyên nghiệp.