Hiến tạng là gì? Điều kiện, quy trình và những điều cần biết

1 người chết não đồng ý hiến tạng có thể cứu sống 8 bệnh nhân đang nguy kịch và đem đến tia hy vọng cho gần 100 bệnh nhân khác. Vậy hiến tạng là gì? Hiến tạng cho y học được quy định như thế nào trong pháp luật? Những bộ phận nào có thể hiến?

Hiến tạng là gì?

Hiến tạng là hành động tự nguyện hiến mô, các bộ phận cơ thể khỏe mạnh của bản thân để cấy ghép và cứu sống bệnh nhân bị suy tạng không hồi phục. Hiến tạng đã được quy định trong Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006. Đây được xem là nghĩa cử nhân văn cao đẹp và cần được lan tỏa rộng hơn nữa trong cộng đồng. Bởi lẽ, mỗi bộ phận được hiến tặng đều có thể là “phao cứu sinh”, đưa người bệnh trở về từ lằn ranh sinh tử, thậm chí hồi sinh nhiều cuộc đời cùng lúc.

Hành động này không chỉ đem đến khởi đầu mới cho những bệnh nhân đã cận kề cửa tử, đây còn là hành động góp phần tăng cơ hội, rút ngắn thời gian chờ đợi cho những bệnh nhân tiếp theo trong danh sách chờ ghép tạng. Điều này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là ở những bệnh nhân đã có chỉ định ghép tạng. (1)

Chẳng hạn, người bị suy thận mạn giai đoạn cuối có thể lọc máu duy trì để chờ ghép thận, tuy nhiên ở những người suy phổi nặng, suy tim giai đoạn cuối hoặc ung thư gan, nếu không được ghép tạng kịp thời, bệnh nhân có thể tử vong chỉ trong vòng vài ngày, vài tuần, hoặc vài tháng. Hiến tạng là cách nhanh nhất để rút ngắn thời gian chờ ghép cho người bệnh và mở ra thêm nhiều cơ hội sống. Mỗi cơ quan được hiến tặng không chỉ cứu một mạng người mà còn giúp họ tiếp tục sống, làm việc và cống hiến cho cộng đồng.

Hiện nay, kỹ thuật ghép tạng tại Việt Nam đã theo kịp thế giới. Tỷ lệ phẫu thuật ghép tạng đạt mức cao nhất Đông Nam Á, với hơn 1000 ca ghép/năm, tuy nhiên tỷ lệ tạng hiến lại không đáp ứng đủ nhu cầu. Thống kê cho thấy Việt Nam đang nằm trong nhóm các quốc gia thiếu tạng ghép nghiêm trọng nhất. Theo dữ liệu từ năm 2023, tỷ lệ người chết não hiến tạng tính trên 1 triệu dân ở Việt Nam là 0,15 (tức là 10 triệu người mới có 1,5 người chết hiến tạng). Tỷ lệ này chỉ bằng 1/300 Tây Ban Nha và 1/40 của Thái Lan.

Theo thống kê từ Trung tâm điều phối Ghép tạng Quốc gia, gần đây số người đăng ký hiến bộ phận cơ thể sau chết não có dấu hiệu tăng, tuy nhiên số lượng bệnh nhân chờ ghép vẫn còn rất lớn. Thực tế, nhiều bệnh viện lớn trên cả nước không thể triển khai ghép tạng cho người bệnh do không có đủ số lượng tạng đáp ứng nhu cầu, khiến nhiều bệnh nhân phải chờ đợi trong thời gian dài, thậm chí không kịp chờ được đến ngày có tạng ghép phù hợp.

Có nhiều nguyên nhân giải thích cho vấn đề này, trong đó thường bắt nguồn từ rào cản văn hóa, tín ngưỡng, nhận thức xã hội, thân nhân người hiến từ chối, cũng như công tác truyền thông chưa đủ sâu rộng. Vì vậy, việc đẩy mạnh đẩy mạnh nhận thức cộng đồng về hiến nội tạng có ý nghĩa nhân văn và y học rất lớn.

Hiến tạng gồm những bộ phận nào?

Người hiến tạng có thể thực hiện nguyện vọng hiến nhiều mô, nhiều bộ phận trong cơ thể. Tùy theo tình trạng sức khỏe và chức năng các cơ quan, bác sĩ sẽ đánh giá người hiến phù hợp hiến loại mô, bộ phận nào.

Đối với tạng có thể hiến khi còn sống, người hiến phải đủ tiêu chuẩn sức khỏe và tự nguyện. Các bộ phận có thể hiến tạng khi còn sống bao gồm:

• Một quả thận: Mỗi người có hai quả thận nằm ở hai bên hông – lưng, nếu chọn hiến một quả thận, người hiến vẫn có thể sống khỏe mạnh với một thận còn lại.
• Một phần gan: Gan có khả năng tái tạo, vì vậy hiến một phần gan vẫn an toàn trong điều kiện được theo dõi y khoa nghiêm ngặt.
• Một phần phổi, trong một số trường hợp đặc biệt.
• Tuyến tụy.
• Tử cung, tủy xương hoặc tế bào gốc,…

Đối với tạng hiến khi qua đời, pháp luật Việt Nam quy định người hiến tặng phải được xác định chết não. Tình trạng sức khỏe của người hiến tại thời điểm qua đời sẽ quyết định những cơ quan và mô nào được hiến tặng, có thể bao gồm:

• Tim: 1 tim có thể ghép được cho 1 người suy tim nặng không hồi phục.
• Gan: 1 gan có thể ghép được cho 2 người ung thư gan.
• Thận: 2 thận ghép được cho 2 người suy thận mạn tính giai đoạn cuối.
• Phổi: 2 phổi ghép được cho 2 người bệnh ung thư phổi, suy phổi.
• Tụy: 1 tụy ghép được cho 1 người ung thư tụy.
• Mô và các bộ phận khác có thể hiến: Ruột, giác mạc, da, xương, gân, dây chằng, mô mềm, tử cung, mạch máu, dây thần kinh,…

Quyền lợi và điều kiện cần để có thể hiến tạng

Quyền lợi và điều kiện hiến tạng được quy định rõ trong Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006.

Quyền lợi của người đã hiến mô, bộ phận cơ thể:

Mua Hàng với Shopee

• Người đã hiến mô được chăm sóc, phục hồi sức khỏe miễn phí ngay sau thực hiện hiến mô tại cơ sở y tế.
• Người đã hiến bộ phận cơ thể nhận được các quyền lợi:
  • Được chăm sóc, phục hồi sức khỏe miễn phí ngay sau khi thực hiện việc hiến bộ phận cơ thể tại cơ sở y tế, và được khám sức khỏe định kỳ miễn phí.
  • Được cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí.
  • Được ưu tiên ghép mô, bộ phận cơ thể người khi có chỉ định ghép của cơ sở y tế.
  • Được tặng Kỷ niệm chương vì sức khỏe nhân dân theo quy định của Bộ trưởng Bộ Y tế.
• Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định cụ thể chế độ tài chính về khám sức khỏe định kỳ và cấp thẻ bảo hiểm y tế cho người đã hiến bộ phận cơ thể người.

Điều kiện để trở thành người hiến mô, bộ phận cơ thể:

Luật quy định điều kiện tiên quyết để có thể trở thành người hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống hoặc sau khi qua đời là từ đủ 18 tuổi trở lên và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Hầu hết mọi người đều có thể trở thành người hiến tặng tiềm năng sau khi qua đời, chết não, hoặc ngay cả khi đang sống khỏe mạnh. Tuy nhiên, quyết định vẫn phải đảm bảo các nguyên tắc chung dưới đây: (2)

• Người hiến tự nguyện đăng ký.
• Hiến tạng vì ý nghĩa nhân đạo, chữa bệnh, giảng dạy hoặc nghiên cứu khoa học. Không nhằm mục đích thương mại.
• Giữ bí mật về các thông tin có liên quan đến người hiến, người được ghép, trừ những trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc quy định khác theo pháp luật.

Hiện nay có 2 cách để đăng ký hiến tạng:

Cách 1: Đăng ký trực tiếp

Người có nguyện vọng có thể đăng ký trực tiếp tại Trung tâm điều phối Ghép tạng Quốc gia, Bệnh viện Chợ Rẫy, hoặc một số địa điểm tiếp nhận hồ sơ như Bệnh viện Trung ương Huế, Bệnh viện Hữu nghị đa khoa Nghệ An, Bệnh viện Hữu nghị Việt Tiệp (Hải Phòng) và một số Hội chữ thập đỏ các tỉnh,…

Cách 2: Đăng ký trực tuyến tại website Cổng thông tin điện tử của Trung tâm điều phối Ghép tạng Quốc gia.

Rủi ro có thể gặp

Việc hiến tạng tiềm ẩn rất ít rủi ro, nhất là không ảnh hưởng đến việc chăm sóc trước và sau khi qua đời của người hiến. Người hiến khi còn sống luôn được kiểm tra, đánh giá sức khỏe và đảm bảo đủ điều kiện trước khi hiến, cũng như được theo dõi và chăm sóc đầy đủ sau hiến, đảm bảo hồi phục sức khỏe. Vì vậy thường không ảnh hưởng đến sức khỏe dài hạn, một số ít rủi ro có thể gặp phải như:

• Rủi ro trong phẫu thuật như: chảy máu, nhiễm trùng hoặc phản ứng với thuốc gây mê.
• Những thay đổi nhất định về sức khỏe các cơ quan sau khi hiến.

Đối với người hiến tạng chết não, phẫu thuật lấy tạng được thực hiện theo đúng nguyện vọng của người hiến và đảm bảo tuân thủ quy định của pháp luật Việt Nam. Vì vậy, hầu như không có rủi ro trong quá trình thực hiện. Nếu có, thường là do một số rào cản về định kiến, tâm lý, tín ngưỡng,… khiến thân nhân người hiến từ chối.

Quy trình hiến tạng

Quy trình hiến tạng có sự khác biệt tùy vào người cho còn sống hay đã chết não. Thông thường, quy trình lấy tạng từ người chết não thường diễn ra nhanh, chỉ trong vài giờ vì sau thời gian này các cơ quan sẽ bắt đầu phân hủy. Đối với người hiến tạng còn sống, quy trình thường sẽ phức tạp hơn, đặc biệt là trong khâu sàng lọc y tế, đánh giá sức khỏe, xác nhận sự đồng thuận của người hiến và đảm bảo an toàn trong quá trình thực hiện.

Mặc dù có sự khác biệt, tuy nhiên nhìn chung quy trình được triển khai như sau:

• Người có nguyện vọng đăng ký hiến tạng được tư vấn y khoa đầy đủ về quyền lợi, rủi ro, quy định pháp lý.
• Khám sức khỏe lâm sàng tổng quát.
• Thực hiện các cận lâm sàng, bao gồm: Xét nghiệm máu, nước tiểu, chức năng gan thận, xét nghiệm truyền nhiễm và chẩn đoán hình ảnh cần thiết để đảm bảo đủ điều kiện hiến.
• Đánh giá tương hợp giữa người hiến – người nhận qua việc xác định nhóm máu, xét nghiệm miễn dịch, mức độ phù hợp tạng.
• Ký văn bản đồng ý hiến tạng hợp pháp dựa trên nguyên tắc tự nguyện.
• Thực hiện phẫu thuật lấy tạng tại cơ sở y tế đủ điều kiện.
• Theo dõi và chăm sóc sau hiến và được tư vấn phục hồi sức khỏe.

Những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù nguyện vọng hiến mô và các bộ phận cơ thể được quy định rõ trong luật, tuy nhiên nhiều người vẫn còn định kiến, băn khoăn và lo lắng về việc hiến ghép tạng. Điều này có thể bắt nguồn từ việc hiểu sai, công tác tuyên truyền chưa được phổ biến rộng rãi trong cộng đồng hoặc những rào cản về văn hóa, tâm linh, tín ngưỡng. Trong đó, một số hiểu lầm thường gặp như:

1. Làm giảm tuổi thọ

Hiến tạng làm giảm tuổi thọ là quan niệm không đúng. Người hiến khi còn sống luôn được đánh giá sức khỏe đầy đủ trước và sau hiến để đảm bảo sức khỏe. Quyết định cũng được giới hạn ở những cơ quan hoặc phần cơ quan mà cơ thể vẫn có khả năng bù trừ tốt, nhằm không ảnh hưởng đến chất lượng sống của người hiến. Chẳng hạn, người hiến một phần gan hoặc một quả thận vẫn có thể sinh hoạt, lao động và sống khỏe mạnh bình thường như trước đây.

2. Đăng ký hiến tạng sẽ bị lấy tạng khi chưa qua đời

Pháp luật Việt Nam quy định, người có nguyện vọng hiến tạng chỉ được phẫu thuật lấy tạng khi có chẩn đoán xác định chết não. Quá trình đánh giá được thực hiện nghiêm ngặt bởi hội đồng chuyên môn độc lập, bảo đảm tuân thủ chặt chẽ các quy định y tế và pháp lý.

3. Hiến tạng chỉ dành cho người trẻ, khỏe

Không phải chỉ người trẻ mới có thể hiến tạng. Người lớn tuổi khi qua đời vẫn có thể hiến giác mạc hoặc mô phù hợp trên cơ sở tự nguyện. Việc quyết định phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe thực tế của từng trường hợp, không chỉ dựa trên tuổi tác.

Bộ phát wifi 4G di động mini ROOSEE M610, chuẩn wifi 6

4. Lo lắng các bộ phận cơ thể bị lấy đi bất kể nguyện vọng của người hiến

Trước khi đồng ý hiến tạng, người hiến được tư vấn rõ ràng về các thông tin và được chọn đăng ký những bộ phận hoặc mô để hiến tặng. Việc lấy tạng luôn được thực hiện nghiêm ngặt theo quy định và tôn trọng nguyện vọng đăng ký của người hiến. Bên cạnh đó, trước khi lấy tạng hiến, cần có sự đồng ý bằng văn bản của người thân về tạng hoặc mô cụ thể.

5. Hiến tạng phát sinh chi phí

Hiến tạng không phát sinh chi phí. Ngược lại, người hiến còn được hưởng những quyền lợi nhất định và chính sách hỗ trợ theo quy định của pháp luật.

6. Không thể thay đổi hoặc hủy bỏ đăng ký 

Người đăng ký hiến hoàn toàn có quyền thay đổi nguyện vọng về loại tạng hiến tặng hoặc hủy đăng ký của mình với Trung tâm đăng ký hiến tạng. Thực hiện bằng cách gửi đơn đề nghị thay đổi hoặc hủy bỏ đến cơ sở y tế hoặc cơ sở tiếp nhận.

7. Bị bệnh không thể hiến tạng sau khi qua đời

Người bị bệnh có thể hiến tặng mô hoặc các bộ phận khỏe mạnh khi qua đời. Ví dụ, một người bị viêm gan vẫn có thể hiến thận nếu thận đủ điều kiện sử dụng. Đối với các bộ phận khác, nhóm cấy ghép sẽ quyết định liệu có phù hợp để hiến tặng hay không, dựa trên các tiêu chí đánh giá rủi ro và chức năng các cơ quan của người hiến tặng.

8. Hiến tạng khi còn sống có nguy hiểm không?

Không. Việc hiến tạng khi còn sống có thể tiềm ẩn một số ít rủi ro, tuy nhiên nhìn chung tỷ lệ biến chứng thấp khi thực hiện ở bệnh viện có đầy đủ trang thiết bị cùng với đội ngũ nhân viên y tế có chuyên môn cao, đầy đủ kinh nghiệm trong lĩnh vực ghép tạng.

Bên cạnh đó, người hiến sẽ được đánh giá sức khỏe đầy đủ, kỹ lưỡng, chỉ những trường hợp hoàn toàn phù hợp mới được phép hiến. Vì vậy, việc hiến tạng khi còn sống không gây nguy hiểm và không gây ảnh hưởng đến sức khỏe dài hạn.

9. Gia đình không đồng ý có được hiến tạng không?

Nếu người hiến đã đăng ký hiến tạng và ký văn bản tự nguyện hợp pháp, gia đình không đồng ý vẫn có thể hiến tạng được. Tuy nhiên, các bác sĩ luôn khuyến khích người hiến nên trao đổi trước với gia đình và bạn bè, chia sẻ nguyện vọng của mình để tránh xung đột, cũng như hỗ trợ tốt hơn cho quá trình thực hiện sau này nếu không may qua đời.

10. Mất bao lâu để phục hồi sau khi hiến tạng sống?

Tùy vào loại mô hoặc cơ quan hiến tặng, quá trình hồi phục sau hiến có thể khác nhau ở từng người, thường cần khoảng 2 – 6 tháng để phục hồi sức khỏe hoàn toàn. Người hiến tạng sẽ được theo dõi và chăm sóc tại bệnh viện trong khoảng vài ngày hoặc vài tuần đến khi sức khỏe hồi phục.

Có những món quà không được gói trong giấy, không được trao tận tay nhưng có thể tiếp thêm sức mạnh và ươm mầm cho một khởi đầu mới. Hiến tạng là nghĩa cử cao đẹp, mang tính nhân văn cao cả và rất cần được lan tỏa rộng hơn trong cộng đồng. “Cho đi là còn mãi” – hy vọng rằng ngày càng có nhiều người chung tay xây dựng nguồn mô tạng quý giá, thắp lên cơ hội hồi sinh cho những bệnh nhân đang mong chờ từng ngày.