Lừa đảo được ‘công nghiệp hóa’ trên các ứng dụng giao đồ ăn: Cửa hàng ma’ lấy 50% tiền hàng dù không cần sản xuất, toàn bộ chuỗi giá trị bị đảo lộn một cách phi lý

Đầu tuần này tại Trung Quốc, một khiếu nại tưởng chừng nhỏ về chiếc bánh sinh nhật kém chất lượng đặt qua ứng dụng giao đồ ăn đã bất ngờ châm ngòi cho một cuộc điều tra quy mô lớn.

Từ một đơn hàng đơn lẻ, cơ quan chức năng lần theo dấu vết và phát hiện 67.000 “cửa hàng ma” đang hoạt động trên các nền tảng giao đồ ăn. Đây là những cái tên chỉ tồn tại trên ứng dụng, không có bếp, không có nhân viên sản xuất, nhưng vẫn nhận đơn và thu tiền như một cửa hàng thật.

ĐẤU GIÁ NGƯỢC

Một chiếc bánh sinh nhật giá 35 USD. Người tiêu dùng tin rằng họ đang mua từ một cửa hàng có thương hiệu, hình ảnh đẹp và đánh giá cao trên ứng dụng giao đồ ăn. Nhưng khi chiếc bánh được giao tới, thứ họ nhận lại không chỉ là một sản phẩm kém chất lượng mà là dấu hiệu đầu tiên của một hệ thống vận hành hoàn toàn khác với những gì họ tưởng tượng.

Phía sau đơn hàng đó, cửa hàng mà họ lựa chọn gần như không tồn tại. Và đáng nói hơn, chính “cửa hàng không tồn tại” ấy lại là bên kiếm được nhiều tiền nhất.

Cơ chế của mô hình này không phức tạp, nhưng đủ tinh vi để qua mặt hàng triệu người tiêu dùng. Khi khách đặt hàng, cửa hàng xuất hiện trên ứng dụng sẽ nhận đơn như bình thường. Tuy nhiên, thay vì tự sản xuất, họ lập tức chuyển đơn hàng đó sang một nền tảng trung gian, nơi các nhà cung cấp khác cạnh tranh để giành quyền thực hiện.

Cuộc cạnh tranh diễn ra theo một logic đơn giản: Ai nhận giá thấp nhất sẽ được làm.

Nói cách khác, mỗi đơn hàng mà người tiêu dùng đặt thực chất là một cuộc “đấu giá ngược”, nơi giá bị ép xuống từng bước cho đến khi chạm đáy. Và khi giá chạm đáy, chất lượng cũng đi theo.

Một trường hợp điển hình thổi bùng lên bê bối này diễn ra tại Trung Quốc cho thấy mức độ méo mó của hệ thống này. Một khách hàng trả 252 nhân dân tệ cho chiếc bánh sinh nhật. Nhưng ngay sau đó, đơn hàng này bị “bán lại” cho các nhà cung cấp khác, với mức giá lần lượt giảm xuống 100, 90 rồi 80 nhân dân tệ. Người chấp nhận làm chiếc bánh với 80 nhân dân tệ là người thắng.

Phần chênh lệch gần 170 nhân dân tệ không biến mất. Nó được phân bổ lại theo một cách khó chấp nhận: Cửa hàng nhận đơn ban đầu, mà thực chất là một “cửa hàng ma” có thể giữ lại gần một nửa số tiền, trong khi không trực tiếp sản xuất bất kỳ thứ gì. Nền tảng giao đồ ăn thu khoảng 20% phí dịch vụ. Phần còn lại, chưa đến 30%, rơi vào tay người làm bánh thật sự.

Chuỗi giá trị bị đảo lộn hoàn toàn. Người không tạo ra sản phẩm lại là người hưởng lợi nhiều nhất. Người trực tiếp làm ra sản phẩm bị ép xuống mức lợi nhuận tối thiểu. Và người tiêu dùng, tức bên trả tiền phải nhận về sản phẩm kém nhất.

Điểm nguy hiểm của mô hình này không chỉ nằm ở việc chia tiền, mà ở cách nó xóa nhòa trách nhiệm.

Người tiêu dùng tin rằng họ đang giao dịch với một cửa hàng cụ thể. Nhưng thực tế, sản phẩm lại được làm bởi một bên thứ ba mà họ không hề biết đến. Khi xảy ra vấn đề, việc xác định trách nhiệm gần như bất khả thi. Cửa hàng nhận đơn có thể nói rằng họ chỉ là trung gian. Người sản xuất thật không có quan hệ trực tiếp với khách hàng. Nền tảng giao đồ ăn đứng giữa, nhưng không chịu trách nhiệm về chất lượng cuối cùng.

CÔNG NGHIỆP HÓA

Điện Thoại Di Động Honor X6c 6GB + 128GB/256GB - Pin 5300mAh NFC - Camer

Điều khiến giới quản lý lo ngại không phải là một vài trường hợp cá biệt, mà là quy mô của hiện tượng này. Theo cơ quan Quản lý thị trường Trung Quốc, đã có hơn 67.000 “cửa hàng ma” được phát hiện vận hành theo mô hình tương tự, bán ra hơn 3,6 triệu sản phẩm thông qua 7 app giao đồ ăn lớn nhất cả nước. Con số này cho thấy đây không còn là một chiêu trò nhỏ lẻ, mà đã trở thành một cấu trúc kinh doanh có tổ chức.

Một quan chức Trung Quốc gọi đây là “một mô hình gian lận đã được công nghiệp hóa”.

Gốc rễ của hiện tượng này nằm ở cuộc chiến giá kéo dài trong ngành giao đồ ăn. Khi các nền tảng cạnh tranh bằng khuyến mãi, giảm giá và trợ giá, áp lực dồn xuống toàn bộ chuỗi cung ứng. Giá càng thấp, biên lợi nhuận càng bị bào mòn. Trong bối cảnh đó, cách nhanh nhất để tồn tại không phải là tối ưu vận hành, mà là loại bỏ hoàn toàn khâu sản xuất.

Một lớp trung gian mới xuất hiện, không tạo ra sản phẩm, chỉ nhận đơn và chuyển rủi ro xuống cho bên khác.

Trong ngắn hạn, người tiêu dùng có thể bị thu hút bởi mức giá rẻ. Nhưng về dài hạn, chính họ là bên chịu thiệt nhiều nhất. Sản phẩm kém chất lượng, rủi ro an toàn thực phẩm gia tăng, và niềm tin vào hệ thống bị bào mòn.

Người sản xuất thật cũng không khá hơn. Khi bị ép giá xuống mức thấp nhất, họ buộc phải cắt giảm chi phí, chấp nhận biên lợi nhuận cực thấp, hoặc rời bỏ thị trường.

Trong khi đó, những “cửa hàng ma”, không nhà xưởng, không nhân sự sản xuất lại trở thành bên hưởng lợi lớn nhất.

Điều phi lý nhất của mô hình này nằm ở chỗ: Không cần làm gì, vẫn có thể kiếm nhiều tiền nhất.

Đó không còn là một lỗ hổng nhỏ, mà là biểu hiện của một hệ sinh thái vận hành lệch chuẩn, nơi giá trị bị tách rời khỏi thực chất, và nơi những người tạo ra sản phẩm lẫn người tiêu dùng đều bị đẩy xuống vị trí yếu nhất.

Một chiếc bánh sinh nhật có thể chỉ là điểm khởi đầu.

Nhưng thứ thực sự bị phanh phui là cách một ngành kinh doanh trị giá hàng tỷ USD có thể vận hành dựa trên một logic đơn giản đến lạnh lùng: Ai chịu giảm giá sâu nhất sẽ được làm và ai không làm gì vẫn có thể kiếm nhiều nhất.