“Vua của các nghề” hết thời: Vì sao ngành Khoa học máy tính bất ngờ tụt dốc sau 15 năm thống trị?

Tờ Washington Post cho hay nghề lập trình từng là “tấm vé vàng” đảm bảo cho một tương lai giàu sang và sự nghiệp thăng hoa, nhưng dữ liệu mới nhất đang cho thấy một thực tế phũ phàng: Cơn sốt học lập trình dường như đã chạm đỉnh và đang có dấu hiệu thoái trào mạnh mẽ.

Suốt 15 năm qua, kể từ sau cuộc Đại suy thoái, công nghệ luôn là điểm sáng hiếm hoi của nền kinh tế Mỹ. Lời khuyên “hãy học code” (learn to code) đã trở thành câu cửa miệng của các bậc phụ huynh và chuyên gia hướng nghiệp.

Theo dữ liệu từ Trung tâm Thống kê Giáo dục Quốc gia Mỹ (NCES), từ năm 2008 đến 2024, số lượng bằng cử nhân Khoa học máy tính (CS) được cấp đã tăng gấp 5 lần, vượt xa tốc độ tăng trưởng của bất kỳ ngành lớn nào khác như điều dưỡng hay kỹ thuật cơ khí.

Thế nhưng, “bữa tiệc” nào cũng đến lúc tàn. Những dấu hiệu về một sự thay đổi mang tính bước ngoặt đang xuất hiện rõ rệt trên các con số thống kê thực tế.

Bóng ma AI và viễn cảnh thất nghiệp

Dữ liệu từ National Student Clearinghouse (đơn vị xử lý số liệu từ 97% các trường đại học tại Mỹ) đã dội một gáo nước lạnh vào sự lạc quan bấy lâu nay. Vào mùa thu năm 2025, tỷ lệ sinh viên đăng ký ngành Khoa học máy tính tại các trường đại học 4 năm đã giảm tới 8,1%.

Về mặt con số tuyệt đối, đây là mức giảm lớn nhất trong vòng một năm của bất kỳ ngành học chính nào kể từ năm 2020 đến nay. Chỉ trong vỏn vẹn 12 tháng, Khoa học máy tính đã rớt từ vị trí ngành học lớn thứ 4 xuống vị trí thứ 6, nhường chỗ cho các khối ngành như Kinh doanh, Y tế và Nghệ thuật tự do.

Dù sự sụt giảm này không đồng đều ở tất cả các trường, nhưng nó đã trở thành chủ đề nóng hổi và gây lo ngại sâu sắc trong giới học thuật. Câu hỏi đặt ra là: Điều gì đã khiến hàng chục nghìn sinh viên quay lưng với “mỏ vàng” này?

Nhiều người ngay lập tức chỉ tay vào Trí tuệ nhân tạo (AI) như “hung thủ” chính. Tạp chí The Atlantic từng tuyên bố thẳng thừng: “Bong bóng Khoa học máy tính đang vỡ”.

Thậm chí, nhà kinh tế đoạt giải Nobel Simon Johnson gần đây đã cảnh báo các sinh viên rằng AI đã “xóa sổ đáng kể” việc lập trình máy tính như một nguồn cơ hội tạo ra năng suất.

Về bản chất, sinh viên CS được dạy để viết chương trình điều khiển máy tính. Giờ đây, AI đang bắt đầu tự động hóa chính các phần việc đó. Ngay cả những lập trình viên kỳ cựu cũng đang cảm thấy bất an trước viễn cảnh bị thay thế. Các bậc phụ huynh và sinh viên bắt đầu hoài nghi: Liệu tấm bằng CS còn là tấm vé đảm bảo cho một sự nghiệp thu nhập cao nữa hay không?

Tuy nhiên, nếu chỉ đổ lỗi cho AI thì chúng ta đã bỏ lỡ một bức tranh toàn cảnh hơn.

Theo Washington Post, số liệu cho thấy trong số khoảng 54.000 sinh viên “mất tích” khỏi ngành CS, có tới 35.000 người thực tế đã chuyển sang các ngành giao thoa mới. Các ngành như Phân tích dữ liệu (Data Analytics) và Khoa học dữ liệu (Data Science) đang chứng kiến sự bùng nổ, tăng từ mức vài trăm sinh viên năm 2020 lên hàng chục nghìn người vào năm 2025.

Bộ phát wifi 4G di động mini ROOSEE M610, chuẩn wifi 6

Điều này phản ánh xu hướng các trường đại học đang nỗ lực tạo ra các chuyên ngành hẹp và thực tiễn hơn như AI chuyên sâu, Robot học hay An ninh mạng. Thay vì chạy trốn khỏi “ngày tận thế việc làm” do AI gây ra, sinh viên dường như đang lựa chọn những hướng đi chuyên biệt hơn để tăng khả năng cạnh tranh.

Thực tế phũ phàng từ thị trường lao động

Ngoài nỗi sợ AI, áp lực từ thị trường việc làm thực tế mới là đòn giáng mạnh nhất. Gavin O’Malley, một tân sinh viên tại Đại học Rice, chia sẻ rằng anh cảm thấy “bị đe dọa” bởi sự cạnh tranh quá khốc liệt ngay từ khi còn ở trung học.

Anh cũng không thể phớt lờ những hình ảnh chế (memes) trên mạng xã hội chế giễu tình cảnh thất nghiệp của dân IT, chẳng hạn như bức ảnh “phát thức ăn miễn phí cho người vô gia cư” nhưng thực chất là mang pizza đến cho các sinh viên đang ôm laptop gõ code.

Thực tế là các tập đoàn Big Tech như Google hay Meta không còn “vét” sạch sinh viên mới tốt nghiệp như trước đây. Hệ quả của việc tuyển dụng ồ ạt trong đại dịch cộng với chiến lược tối ưu hóa nhân sự đã khiến nguồn cung cử nhân CS trở nên dư thừa. Biết lập trình giờ đây không còn là sự bảo đảm cho một công việc ổn định.

Trong khi Khoa học máy tính sụt giảm 8%, thì các ngành Kỹ thuật lại ghi nhận mức tăng trưởng 7,3%. Cụ thể, Kỹ thuật cơ khí và Kỹ thuật điện có mức tăng ấn tượng lần lượt là 11% và 14%.

Michael Leamy, trưởng khoa Kỹ thuật cơ khí tại Đại học Vermont, cho biết số lượng đơn đăng ký vào khoa của ông đã tăng hơn 20% trong hai năm qua, trong khi lượng người nộp vào Khoa học máy tính giảm hơn một nửa. Sinh viên đang tin rằng các ngành kỹ thuật truyền thống có tính linh hoạt cao hơn và mang lại cơ hội tốt hơn trong thế giới do AI dẫn dắt – nơi máy móc vật lý như drone, xe điện và robot cần sự kết hợp giữa phần cứng và phần mềm.

Lịch sử cho thấy Khoa học máy tính từng trải qua những giai đoạn sụt giảm vào cuối thập niên 1980 và sau bong bóng dot-com những năm 2000, để rồi sau đó luôn phục hồi mạnh mẽ hơn.

Ông Tom Cortina, Phó hiệu trưởng tại trường Khoa học máy tính thuộc Carnegie Mellon, vẫn giữ thái độ lạc quan: “Chúng tôi tin rằng AI đang có một số tác động nhất định, nhưng đây có thể chỉ là một điểm chùng xuống trong biểu đồ đi lên”.

Dù là sự sụt giảm tạm thời hay một cuộc tháo chạy thực sự, rõ ràng thời đại “cứ học code là có tiền” đã kết thúc. Sinh viên ngày nay đang thực tế hơn, họ không còn chọn ngành theo phong trào mà bắt đầu cân nhắc sâu sắc về giá trị thực tiễn và khả năng thích nghi của bản thân trước một tương lai đầy biến động của công nghệ.

*Nguồn: Washington Post, BI