‘Hàng xách tay’ sau vụ sản phẩm HiPP bị thu hồi: Trẻ gặp sự cố, kiện ai?

Những ngày qua, sau vụ sản phẩm ăn dặm của HiPP bị thu hồi, nhiều bà mẹ bỉm sữa hoang mang, lo lắng.

ẢNH: CHỤP MÀN HÌNH

Chị Lê Thùy Dung (P.Bạch Mai, Hà Nội), mẹ của bé trai 9 tháng tuổi, chia sẻ: “Trước giờ mình gần như tin tuyệt đối vào hàng xách tay, đặc biệt là các sản phẩm từ châu Âu. Nhưng sau vụ sữa Aptamil và sản phẩm ăn dặm HiPP bị thu hồi, mình cứ ám ảnh, không biết những gì con ăn có thực sự an toàn không”, chị Dung chia sẻ.

Theo chị Dung, điều khiến chị sợ nhất không chỉ là chất lượng sản phẩm, mà là cảm giác không biết trông cậy vào đâu nếu rủi ro xảy ra. “Nếu có vấn đề thật, mình biết tìm ai? Người bán chỉ là một tài khoản Facebook, mình chưa gặp bao giờ, không hóa đơn”, chị Dung nói.

Cùng tâm trạng, chị Tạ Thùy Anh (P.Dương Nội, Hà Nội) có thói quen mua thực phẩm xách tay qua các hội nhóm mẹ bỉm trên mạng xã hội. “Nhiều người bán quảng cáo là hàng chuẩn Đức, Nhật, Úc nên mình cũng tin. Nhưng giờ nghĩ lại thì thấy khá liều, vì không biết nguồn gốc thật sự ra sao. Nếu con ăn phải sản phẩm có vấn đề thì gần như mình tự chịu”, chị Anh bày tỏ.

Trên một hội nhóm mẹ bỉm sữa, một phụ huynh lo lắng khi thấy con có dấu hiệu nôn trớ khi dùng sản phẩm của HiPP. Bên cạnh những người nhiệt tình tư vấn, thì không ít người vào công kích, nói là bôi nhọ sản phẩm. 

“Giờ mình không dám tin hoàn toàn vào quảng cáo hay review trên mạng nữa. Nếu người mua lên tiếng mà còn bị phản ứng như vậy thì ai dám nói nữa? Nhưng nếu im lặng thì rủi ro vẫn ở đó, con mình là người chịu trước”, chị nói.

“Hàng xách tay” – khoảng trống trong thực thi và kiểm soát

Trao đổi với Thanh Niên, luật sư Nguyễn Hữu Toại, Giám đốc Công ty luật TNHH Hừng Đông, Đoàn luật sư TP.Hà Nội, cho biết pháp luật Việt Nam hiện không có khái niệm chính thức về “hàng xách tay”. 

Các luật hiện hành như luật Hải quan, luật Quản lý ngoại thương, luật An toàn thực phẩm hay luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đều không coi đây là một loại hình hàng hóa riêng biệt.

“Trên thực tế, “hàng xách tay” đang tồn tại dưới 2 dạng. Một là hàng hóa thuộc hành lý cá nhân hợp pháp của người nhập cảnh, phục vụ nhu cầu tiêu dùng hoặc làm quà biếu trong định mức miễn thuế. Hai là hàng hóa được đưa về nhằm mục đích kinh doanh nhưng lại “đội lốt” hành lý cá nhân để né thủ tục nhập khẩu chính ngạch. Đây là hình thức phổ biến trên thị trường hiện nay và cũng là khu vực tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn nhất”, ông Toại nêu rõ.

Với nhóm thực phẩm dành cho trẻ em như sữa công thức, bột ăn dặm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, theo luật sư Toại, pháp luật Việt Nam đặt ra yêu cầu rất chặt chẽ: phải công bố sản phẩm, kiểm tra an toàn thực phẩm, có nhãn phụ tiếng Việt, truy xuất nguồn gốc và xác định rõ đơn vị chịu trách nhiệm tại Việt Nam.

ẢNH: HOÀI NAM

Tuy nhiên, phần lớn hàng xách tay lưu thông trên thị trường lại bỏ qua gần như toàn bộ các bước này. “Vấn đề không phải là thiếu quy định, mà là khoảng trống trong thực thi và kiểm soát,” luật sư Toại nhấn mạnh.

Theo luật sư Toại, hoạt động kinh doanh thực phẩm “xách tay” đang “lách” gần như toàn bộ chuỗi quản lý nhà nước. Hàng loạt cá nhân bán hàng qua Facebook, Zalo, TikTok, livestream hoặc các hội nhóm cư dân, nhưng không đăng ký kinh doanh, không kê khai thuế, không xuất hóa đơn. Điều này khiến họ gần như đứng ngoài cơ chế hậu kiểm của cơ quan chức năng.

Trẻ gặp sự cố, người tiêu dùng biết kiện ai?

Theo quy định pháp luật, trách nhiệm bồi thường trước hết thuộc về tổ chức, cá nhân đưa hàng hóa ra thị trường bao gồm người bán, nhà phân phối hoặc nhà nhập khẩu.

Trong trường hợp xảy ra sự cố, người tiêu dùng có thể khiếu nại tới các cơ quan như Cục An toàn thực phẩm, Sở Y tế, lực lượng Quản lý thị trường hoặc Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; đồng thời, có thể khởi kiện dân sự nếu có đủ chứng cứ như hóa đơn, tin nhắn giao dịch, mẫu sản phẩm, kết quả giám định và hồ sơ điều trị.

Tuy nhiên, với “hàng xách tay”, luật sư Toại cho biết, phần lớn giao dịch lại diễn ra với các cá nhân bán hàng qua mạng xã hội, không có pháp nhân rõ ràng, giao hàng COD nên khó xác minh danh tính, không hóa đơn chứng từ, không địa chỉ kinh doanh cụ thể. 

Nhiều người còn cố tình né trách nhiệm bằng cách dùng các cụm từ như “mua hộ”, “xách giúp”, “bán hộ người thân” để tránh bị coi là hoạt động kinh doanh. Đây chính là “nút thắt” khiến việc khởi kiện trở nên cực kỳ khó khăn.

“Người tiêu dùng không chỉ khó xác định đúng đối tượng phải chịu trách nhiệm, mà còn gặp trở ngại lớn trong việc chứng minh thiệt hại và mối quan hệ nhân quả giữa sản phẩm và hậu quả sức khỏe của trẻ – một quá trình đòi hỏi giám định chuyên môn phức tạp, tốn kém thời gian và chi phí. Nếu không xác định được người bán ngay từ đầu, khả năng bảo vệ quyền lợi là rất hạn chế”, luật sư Toại thẳng thắn.

Từ thực tế trên, luật sư Toại cho rằng, cần sớm xây dựng cơ chế pháp lý rõ ràng hơn đối với “hàng xách tay thương mại”, nhằm phân định rạch ròi giữa hành lý cá nhân hợp pháp và hoạt động nhập khẩu trá hình để kinh doanh.

Đặc biệt, với các nhóm hàng có rủi ro cao như sữa, thực phẩm trẻ em, thực phẩm chức năng hay mỹ phẩm, cần có cơ chế kiểm soát riêng, chế tài mạnh hơn và yêu cầu truy xuất trách nhiệm rõ ràng.