Tắc ruột quai kín là gì? Khác gì so với thông thường?

Tắc ruột quai kín là một trong những tình trạng cấp cứu ngoại khoa nguy hiểm của hệ tiêu hóa, cần được can thiệp kịp thời. Nguyên nhân, chẩn đoán và điều trị ra sao?

Tắc ruột quai kín là gì?

Tắc ruột quai kín là tình trạng một đoạn ruột bị tắc nghẽn hoàn toàn tại hai điểm liền kề, tạo thành một quai ruột cô lập, không còn lưu thông với phần ống tiêu hóa còn lại. Cơ chế này khiến dịch tiêu hóa và khí bị giữ lại trong đoạn ruột kín, gây căng giãn nhanh chóng.

Khi áp lực trong lòng ruột tăng vượt ngưỡng tĩnh mạch, máu tĩnh mạch không thoát được, dẫn đến phù nề thành ruột. Nếu áp lực tiếp tục tăng, dòng máu động mạch cũng bị chèn ép, gây thiếu máu cục bộ và hoại tử ruột.

Điểm khác biệt cốt lõi so với tắc ruột thông thường nằm ở tốc độ diễn tiến. Với tắc ruột đơn thuần, ruột chỉ bị nghẽn tại một điểm và dịch vẫn có thể di chuyển ngược dòng, giúp giảm áp lực phần nào. Bệnh lại không có cơ chế giải áp tự nhiên nào, vì vậy tốc độ thiếu máu ruột diễn ra nhanh hơn nhiều.

Điện Thoại Di Động Honor X6c 6GB + 128GB/256GB - Pin 5300mAh NFC - Camer

Nguyên nhân gây bệnh

Nhiều yếu tố có thể tạo ra hai điểm tắc nghẽn liền kề trên cùng một đoạn ruột, hình thành nên tắc ruột quai kín. Các nguyên nhân phổ biến gồm:

• Dính ruột sau phẫu thuật (adhesions): Đây là nguyên nhân thường gặp. Mô sẹo hình thành sau phẫu thuật ổ bụng tạo thành dải xơ bám vào ruột, kéo gập và chèn ép đoạn ruột tại hai vị trí kế nhau. Ước tính có khoảng 54% (1) số người phẫu thuật bụng và 66% số người từng phẫu thuật tiêu hóa hình thành dính ruột sau mổ.
• Xoắn ruột (volvulus): Một đoạn ruột xoắn quanh trục mạc treo, đồng thời chặn cả lối vào và lối ra của đoạn ruột đó. Xoắn ruột là dạng tắc ruột quai kín điển hình, gây tổn thương mạch máu tức thì.
• Thoát vị nội (internal hernia): Một đoạn ruột chui qua lỗ bất thường trong mạc treo hoặc mạc nối, bị mắc kẹt và tắc tại hai đầu. Tình trạng này có thể do bẩm sinh hoặc do khuyết hỏng mạc treo sau phẫu thuật nối ruột.
• Van hồi manh tràng (ileocecal valve) đóng kín: Khi đại tràng bị tắc (thường do khối u) và van hồi manh tràng hoạt động chặt, đoạn đại tràng từ van đến điểm tắc trở thành một quai kín. Áp lực tích tụ trong đoạn này khiến manh tràng (nơi có thành mỏng và đường kính lớn) dễ bị vỡ.
• Dải xơ bẩm sinh (congenital bands): Các dải mô bất thường có từ giai đoạn phôi thai có thể bám ngang đoạn ruột, tạo hai điểm chèn ép gây tắc ruột quai kín ở trẻ em hoặc người trẻ tuổi.

Triệu chứng lâm sàng điển hình

Tắc ruột quai kín thường khởi phát đột ngột với các biểu hiện dữ dội hơn so với tắc ruột thông thường, do đoạn ruột cô lập không có khả năng tự giải áp. Các triệu chứng cần lưu ý:

• Đau bụng dữ dội, liên tục: Cơn đau khởi phát từng cơn kiểu co thắt (colicky pain), sau đó chuyển thành đau liên tục khi ruột bắt đầu thiếu máu. Vị trí đau phụ thuộc vào đoạn ruột bị ảnh hưởng.
• Bụng chướng khu trú: Khác với tắc ruột đơn thuần gây chướng lan tỏa, nó có thể gây chướng cục bộ tại vùng quai ruột bị cô lập.
• Nôn ói: Xuất hiện sớm nếu vị trí tắc ở ruột non cao, hoặc muộn hơn nếu tắc ở đoạn thấp. Tuy nhiên, nôn có thể ít hoặc không xuất hiện do đoạn ruột quai kín không thông với phần trên ống tiêu hóa.
• Ngưng trung tiện và đại tiện hoàn toàn (obstipation): Đoạn ruột phía dưới điểm tắc không nhận được dịch hay khí, dẫn đến ngưng hoàn toàn việc thải khí và phân.
• Dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân: Sốt, nhịp tim nhanh, huyết áp tụt xuất hiện khi ruột đã hoại tử hoặc thủng, gây viêm phúc mạc. Đây là dấu hiệu cảnh báo cần phẫu thuật cấp cứu tức thì.

Phương pháp chẩn đoán

Chẩn đoán tắc ruột quai kín đòi hỏi sự kết hợp giữa đánh giá lâm sàng và hình ảnh học, bởi triệu chứng ban đầu có thể trùng lắp với tắc ruột đơn thuần. Các phương pháp chẩn đoán chính:

• Thăm khám lâm sàng: Bác sĩ đánh giá mức độ đau, tính chất chướng bụng (khu trú hay lan tỏa), dấu hiệu phản ứng thành bụng và tình trạng toàn thân (sốt, nhịp tim nhanh, huyết áp tụt). Tiền sử phẫu thuật ổ bụng hoặc thoát vị nội cũng được xem là “manh mối” quan trọng gợi ý tắc ruột bị quai kín.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT scan) ổ bụng có tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch:
  • Đây là phương pháp chẩn đoán hình ảnh thường được ưu tiên lựa chọn. CT xác định hai điểm tắc nghẽn liền kề, hình ảnh quai ruột giãn hình chữ “C” hoặc “U” kèm dấu hiệu mỏ chim (beak sign) tại vị trí chuyển tiếp.
  • CT cũng phát hiện dấu hiệu xoáy nước (whirl sign) gợi ý xoắn mạc treo, cùng các biểu hiện thiếu máu ruột như phù nề mạc treo, dịch tự do ổ bụng và thành ruột dày không bắt thuốc.
  • Hình ảnh chụp CT dựng lại theo mặt phẳng đứng dọc (coronal) và đứng ngang (sagittal) giúp truy vết đường đi quai ruột mà hình cắt ngang có thể bỏ sót.
• X-quang bụng: Phương pháp chụp nhanh dùng để sàng lọc bước đầu. Phim chụp X-quang có thể cho thấy nhiều đoạn ruột căng phồng chứa khí và dịch xếp thành từng tầng. Tuy nhiên, X-quang không phân biệt được tắc ruột bị quai kín với dạng thông thường.
• Xét nghiệm máu:
  • Các chỉ số như công thức máu, điện giải, lactate và CRP (chất chỉ điểm viêm) giúp đánh giá mức độ nặng. Lactate tăng cao gợi ý ruột đang thiếu máu.
  • Tuy nhiên, theo nghiên cứu đăng trên Tạp chí Phẫu thuật Tiêu hóa thế giới (2), 58% ca tắc ruột quai kín có CRP bình thường, kể cả những ca đã thiếu máu khi mổ. Vì vậy, kết quả xét nghiệm bình thường không đồng nghĩa với việc loại trừ biến chứng.

Điều trị như thế nào?

Điều trị tắc ruột quai kín bằng phẫu thuật cấp cứu là nguyên tắc nền tảng, bởi đoạn ruột cô lập không đáp ứng với các biện pháp bảo tồn thông thường. Tùy thuộc vào mức độ tổn thương ruột khi mổ, bác sĩ phẫu thuật lựa chọn phương án phù hợp:

• Hồi sức trước mổ: Bao gồm truyền dịch tĩnh mạch để bù nước và điện giải, đặt ống thông mũi dạ dày (nasogastric tube) giảm áp phần trên ống tiêu hóa. Giai đoạn này cần thực hiện nhanh chóng, không nên trì hoãn quá lâu vì mỗi giờ chậm trễ đều tăng nguy cơ hoại tử ruột.
• Phẫu thuật mở ổ bụng (laparotomy): Bác sĩ phẫu thuật mở ổ bụng, xác định vị trí và nguyên nhân gây tắc ruột quai kín, sau đó giải phóng đoạn ruột bị chèn ép. Nếu ruột còn hồng, mạch đập tốt, chỉ cần gỡ dính hoặc tháo xoắn mà không cần cắt ruột.
• Cắt đoạn ruột hoại tử và nối ruột: Khi đoạn ruột đã mất máu nuôi không hồi phục (thiếu máu không hồi phục), phẫu thuật viên cắt bỏ phần ruột chết và nối hai đầu ruột lành lại.
• Phẫu thuật nội soi (laparoscopy): Trong một số trường hợp chọn lọc, khi hình ảnh CT gợi ý tắc ruột bị quai kín do dính đơn giản và chưa có dấu hiệu thiếu máu ruột, phẫu thuật nội soi có thể được cân nhắc. Phương pháp này ít xâm lấn hơn, giúp rút ngắn thời gian hồi phục.
• Mở lỗ thông tạm thời (stoma): Nếu tình trạng ổ bụng nhiễm trùng nặng hoặc ruột phù nề quá mức không an toàn để nối ngay, phẫu thuật viên có thể đưa đầu ruột ra vùng da bụng, tạo hậu môn “giả” để khơi thông đường ruột tạm thời. Sau khi tình trạng ổn định, phẫu thuật nối lại ruột sẽ được thực hiện trong lần mổ tiếp theo.

Biến chứng và tiên lượng

Tắc ruột quai kín tiến triển nhanh hơn các dạng tắc ruột khác, do đó nguy cơ biến chứng nặng tăng cao nếu không can thiệp kịp thời. Các biến chứng cần lưu ý:

• Hoại tử ruột (bowel necrosis): Khi thiếu máu kéo dài, thành ruột chết dần từ lớp niêm mạc ra lớp thanh mạc. Theo Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, nếu hoại tử ruột không được phẫu thuật kịp thời, tỷ lệ tử vong gần như 100%. Ngược lại, can thiệp trong vòng 24 đến 48 giờ giúp giảm tỷ lệ tử vong xuống dưới 10%.
• Hội chứng ruột ngắn (short bowel syndrome): Nếu phải cắt bỏ đoạn ruột non dài do hoại tử lan rộng, người sau phẫu thuật có thể gặp khó khăn trong hấp thu dinh dưỡng lâu dài, cần hỗ trợ dinh dưỡng tĩnh mạch hoặc chế độ ăn đặc biệt.
• Thủng ruột (perforation): Đoạn ruột hoại tử mất tính toàn vẹn, khiến dịch ruột tràn vào ổ bụng. Tình trạng này đặc biệt nguy hiểm ở manh tràng trong tắc ruột quai kín đại tràng, vì manh tràng có thành mỏng, dễ bị vỡ khi áp suất tăng cao.
• Viêm phúc mạc (peritonitis): Dịch tiêu hóa và vi khuẩn tràn vào khoang bụng sau khi ruột thủng, gây nhiễm trùng lan tỏa. Viêm phúc mạc do phân (fecal peritonitis) có tỷ lệ tử vong cao, đòi hỏi phẫu thuật rửa bụng khẩn cấp kết hợp kháng sinh phổ rộng.
• Nhiễm khuẩn huyết (sepsis) và suy đa cơ quan: Vi khuẩn từ ruột hoại tử xâm nhập vào máu qua hiện tượng chuyển vị vi khuẩn (bacterial translocation). Độc tố vi khuẩn kích hoạt phản ứng viêm toàn thân, có thể dẫn đến suy thận, suy hô hấp và trụy tim mạch.

Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:

Mall) Loa Kiểm Âm Bluetooth EDIFIER MR3/MR5 I Công Suất 36W | Bluetooth 5.4 |

Tóm lại, tắc ruột quai kín là tình trạng cấp cứu ngoại khoa với tốc độ diễn tiến nhanh và nguy cơ biến chứng cao hơn so với tắc ruột thông thường. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường ở vùng bụng và đến cơ sở y tế, bệnh viện ngay khi có triệu chứng nghi ngờ là yếu tố then chốt giúp bảo toàn đoạn ruột khỏi tổn thương. Mỗi người nên chủ động thăm khám định kỳ, đặc biệt nếu có tiền sử phẫu thuật ổ bụng hoặc bệnh lý đường ruột, để phát hiện và xử trí kịp thời.