Mức sinh chạm đáy, Việt Nam đối mặt nguy cơ “già trước khi giàu”

Theo báo cáo sơ kết 5 năm (giai đoạn 2020-2025) của Bộ Y tế, mức sinh của nước ta xuống thấp dưới mức sinh thay thế, giảm từ 2,11 con/phụ nữ (năm 2021) xuống còn 1,91 con/phụ nữ (năm 2024).

Cả nước có 20 tỉnh, thành tăng mức sinh, 13 nơi giảm và Khánh Hòa giữ nguyên. Hiện 11 địa phương có mức sinh dưới 2 con/phụ nữ, trong khi 19 nơi trên 2,2 con/phụ nữ. Chênh lệch vùng miền vẫn lớn, từ TP.HCM thấp nhất (1,51 con/phụ nữ) đến Điện Biên cao nhất (2,91 con/phụ nữ).

Trong bối cảnh mức sinh giảm và tuổi thọ tăng, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, kéo theo áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống an sinh xã hội, từ lương hưu, bảo hiểm y tế đến chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Gỡ áp lực làm cha mẹ: Chìa khóa để khuyến khích người trẻ sinh con

Trong bối cảnh chi phí nuôi dạy con tăng cao, áp lực công việc lớn và điều kiện sống ngày càng đắt đỏ, nhiều cặp vợ chồng trẻ có xu hướng trì hoãn hoặc không muốn sinh thêm con. Nguyên nhân chủ yếu đến từ gánh nặng tài chính khi chi phí từ sinh hoạt đến giáo dục, y tế đều tăng; áp lực công việc khiến quỹ thời gian chăm sóc con bị hạn chế; cùng với đó là sự thay đổi quan niệm sống, khi nhiều người ưu tiên ổn định sự nghiệp và chất lượng cuộc sống hơn việc sinh nhiều con.

TS.BS Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP)cho rằng, việc khuyến khích sinh con chỉ có thể đạt hiệu quả khi nhìn thẳng vào những rào cản thực tế mà các gia đình trẻ đang đối mặt. Theo bà, thay vì các lời kêu gọi mang tính khẩu hiệu, điều quan trọng hơn là phải giúp người trẻ giảm bớt áp lực, lo lắng về tài chính, công việc và chăm sóc con cái, để họ cảm thấy việc sinh và nuôi dạy con là khả thi trong điều kiện sống hiện tại. Đồng thời, Nhà nước cần có sự nghiên cứu và nắm bắt chính xác nhu cầu, mong muốn cũng như khó khăn của nhóm dân số này, từ đó xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp, thiết thực hơn với đời sống của các gia đình trẻ.

Bà nhấn mạnh lo ngại của người trẻ rất đa dạng theo kinh tế, nơi sống và quan điểm sống, vì vậy cần nghiên cứu kỹ trước khi xây dựng chính sách để xác định đúng nguyên nhân khiến họ sinh ít con. Bà dẫn ví dụ tại các khu công nghiệp – nơi tập trung đông lao động trẻ cho thấy, nhiều cặp vợ chồng không dám sinh con hoặc phải gửi con về quê do thiếu nhà trẻ, trường học và cơ sở y tế phù hợp.

Theo bà, nhiều khu công nghiệp chưa có nhà trẻ, trong khi dịch vụ tư nhân hoặc nhóm trẻ tự phát vừa đắt đỏ vừa khó đảm bảo chất lượng. Vì vậy, Nhà nước cần quy định bắt buộc tích hợp hạ tầng chăm sóc trẻ trong quy hoạch khu công nghiệp, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tham gia cung cấp các dịch vụ này cho người lao động.

Liên quan đến việc nhiều địa phương áp dụng chính sách thưởng tiền hoặc hỗ trợ tài chính để khuyến khích sinh con, TS.BS Hoàng Tú Anh cho rằng, đây chỉ là giải pháp ngắn hạn. Theo bà, dù “thưởng tiền khi sinh con” dễ triển khai và tạo sức hút ban đầu, nhưng kinh nghiệm từ Việt Nam và nhiều quốc gia cho thấy các biện pháp tài chính đơn lẻ thường chỉ khiến các cặp vợ chồng sinh con sớm hơn, chứ không làm tăng tổng số con trong cả cuộc đời sinh sản.

Thực tế này đã được ghi nhận tại nhiều nước. Hàn Quốc từ năm 2006 đã chi hàng trăm tỷ USD cho các gói hỗ trợ sinh con như tiền mặt, ưu đãi thuế, nhà ở…nhưng đến năm 2023 tỷ lệ sinh vẫn chỉ còn 0,72 con/phụ nữ – mức thấp nhất thế giới. Nhật và Hà Lan cũng từng áp dụng các gói hỗ trợ tài chính lớn nhưng hiệu quả chỉ mang tính tạm thời.

Bên cạnh chi phí trực tiếp để nuôi con, TS.BS Hoàng Tú Anh cho rằng, phụ nữ còn phải đối mặt với “chi phí cơ hội” rất lớn sau sinh: “Việc sinh con khiến nhiều phụ nữ bị ảnh hưởng đến việc làm, thu nhập và cơ hội thăng tiến. Trên thế giới, người ta gọi đó là “motherhood penalties” – sự thiệt thòi mà phụ nữ phải gánh khi làm mẹ. Một khoản hỗ trợ tài chính một lần rõ ràng không thể bù đắp được những mất mát này”.

Mall) Loa Kiểm Âm Bluetooth EDIFIER MR3/MR5 I Công Suất 36W | Bluetooth 5.4 |

Dẫn nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế (2022), bà cho biết, 63% phụ nữ nghỉ việc hoặc giảm giờ làm sau sinh, trong khi nam giới chỉ 8%, phản ánh áp lực lớn khi sinh và nuôi con.

“Để khuyến khích sinh con bền vững, Việt Nam cần chiến lược tổng thể thay vì chỉ hỗ trợ tài chính, gồm mở rộng nhà trẻ, trợ giá mầm non, giảm chi phí giáo dục, khuyến khích nam giới chia sẻ chăm con và xây dựng môi trường làm việc thân thiện gia đình. Khi gánh nặng được giảm, người trẻ sẽ sẵn sàng sinh thêm con hơn”, TS.BS Hoàng Tú Anh nhấn mạnh.

18 triệu người cao tuổi vào 2045: Áp lực già hóa dân số phía trước

Tỷ lệ sinh thấp kéo dài đang đặt ra thách thức lớn cho tương lai dân số Việt Nam trong bối cảnh già hóa diễn ra nhanh. Nhiều chuyên gia cảnh báo, nếu xu hướng này tiếp tục 10-20 năm tới, Việt Nam có thể đối mặt nguy cơ “già trước khi giàu”, khi dân số già tăng nhanh trong khi kinh tế và an sinh chưa kịp thích ứng.

BS. Hoàng Tú Anh cho rằng, Việt Nam đang “chạy đua với thời gian” để tận dụng giai đoạn dân số vàng. Nếu mức sinh tiếp tục thấp, lực lượng lao động sẽ giảm, số người phụ thuộc tăng, gây áp lực lớn lên y tế, an sinh và tăng trưởng kinh tế.

Theo bà, mỗi lao động tương lai sẽ phải gánh nhiều người phụ thuộc hơn, song già hóa dân số cũng là kết quả tích cực của y tế và phát triển. Vấn đề là cần chuẩn bị sớm để thích ứng với xã hội già hóa.

Theo chuyên gia, cùng với chính sách khuyến sinh, Việt Nam cần nâng cao năng suất lao động, xây dựng môi trường thân thiện với người cao tuổi và tạo điều kiện để họ tiếp tục đóng góp cho xã hội, hướng tới một xã hội “già nhưng khỏe mạnh và thịnh vượng”.

Dự báo đến năm 2045, Việt Nam có khoảng 18 triệu người cao tuổi (18-20% dân số), gây áp lực lớn lên y tế. BS Hoàng Tú Anh cho biết, người cao tuổi thường mắc 3-4 bệnh mạn tính, người trên 80 tuổi có thể hơn 6 bệnh, trong khi hệ thống y tế và nhân lực lão khoa còn thiếu, mới có một bệnh viện lão khoa tuyến trung ương và nhiều nơi chưa có chuyên khoa riêng.

Bà cũng nhấn mạnh áp lực chăm sóc dài hạn rất lớn khi chưa đến 1% người cao tuổi được tiếp cận cơ sở công lập, phần lớn vẫn do gia đình, chủ yếu là phụ nữ, đảm nhiệm.

Trong bối cảnh nhiều lao động trẻ rời quê để làm việc tại các đô thị hoặc ra nước ngoài, không ít địa phương đang xuất hiện tình trạng “người già chăm người già”. Trong khi đó, Việt Nam cũng thiếu nghiêm trọng lực lượng chăm sóc chuyên nghiệp cho người cao tuổi.

Điện Thoại Di Động Honor X6c 6GB + 128GB/256GB - Pin 5300mAh NFC - Camer

“Đến năm 2045, Việt Nam sẽ cần hàng trăm nghìn nhân viên chăm sóc được đào tạo bài bản để đáp ứng nhu cầu của xã hội già hóa. Đây là khoảng trống rất lớn cần được lấp đầy ngay từ bây giờ”, bà Tú Anh cảnh báo.

Ở góc độ kinh tế, TS Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, già hóa dân số là xu hướng toàn cầu, không chỉ diễn ra tại Việt Nam mà còn xuất hiện ở nhiều quốc gia như Nhật Bản hay Đức. Tuy nhiên, với Việt Nam, thách thức nằm ở việc tốc độ già hóa đang diễn ra nhanh trong khi mức thu nhập bình quân vẫn chưa cao.

“Người cao tuổi xứng đáng được hưởng các chính sách hưu trí, y tế và an sinh xã hội, nhưng khi nhóm dân số này tăng nhanh, áp lực lên ngân sách quốc gia cũng lớn hơn. Điều đó có thể làm giảm nguồn lực dành cho các nhóm dân số trẻ hơn và ảnh hưởng đến tăng trưởng dài hạn”, ông Hiếu phân tích.

Theo chuyên gia kinh tế, già hóa dân số cũng buộc Việt Nam phải thay đổi cách tiếp cận trong việc sử dụng nguồn nhân lực. Ông cho rằng trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh, nhiều người cao tuổi vẫn có thể tiếp tục làm việc nếu được đào tạo lại kỹ năng phù hợp.

“Trước đây, lao động chủ yếu dựa vào sức khỏe thể chất nên người trên 65 tuổi thường bị xem là hết khả năng lao động. Nhưng hiện nay, với sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và làm việc từ xa, người cao tuổi hoàn toàn có thể tiếp tục đóng góp bằng kinh nghiệm, tri thức của mình nếu được tái đào tạo phù hợp”, TS Nguyễn Trí Hiếu nói.

Theo ông, Việt Nam cần sớm xây dựng các chính sách đào tạo lại kỹ năng cho người lớn tuổi, mở rộng cơ hội việc làm phù hợp và xem người cao tuổi như một nguồn lực phát triển thay vì chỉ coi đây là gánh nặng của nền kinh tế.